İşçi Hakları Nelerdir? İş Kanununa Göre Haklar ve Yargıtay Kararı

İşçi hakları nelerdir sorusunun cevabı tek bir maddede değil, birbirini tamamlayan kanunlarda durur. Ücret, çalışma süresi, izin, tazminat, iş güvencesi, iş sağlığı ve güvenliği ile sosyal güvenlik hakları bu çerçevenin ana başlıklarıdır. Temel kaynak 4857 sayılı İş Kanunu’dur.^[1]

Bu rehberde işçi hakları nelerdir sorusunu iş sözleşmesiyle çalışan kişi açısından başlıklar halinde topladık. Her başlığın ayrıntısı için ayrı yazılara bağlantı verdik.

İşçi Hakları Nelerdir?

İşçi hakları, iş sözleşmesine dayanarak çalışan kişiye kanunun, sözleşmenin ve işyeri uygulamasının tanıdığı haklardır. İş Kanunu iş sözleşmesiyle çalışan gerçek kişiyi işçi sayar. Karşısındaki kişi ya da kurum işveren olur.

Kanun bazı işlerde uygulanmaz. Deniz ve hava taşıma işleri, ev hizmetleri ve elli ve daha az işçi çalıştıran tarım ve orman işyerleri bu istisnalar arasındadır.^[2] Ev hizmetlerinde çalışanların durumunu ev hizmetlerinde çalışan hakları yazısında anlattık.

Kanunun uygulanmadığı işlerde işçi korumasız kalmaz. Türk Borçlar Kanunu gibi genel hükümler yine devrededir. Çalışma yeri yurt dışındaysa uygulanacak hukuk için yurt dışında çalışan işçinin hakları yazısına bakılabilir.

Yabancı uyruklu işçiler için yabancı işçi hakları, alt işveren işçileri için taşeron işçi hakları yazıları ayrıca okunabilir.

İşçi hakları nelerdir sorusunun kısa cevabı aşağıdaki tabloda yer alıyor.

Hak	Kanundaki yeri	Ayrıntılı yazı
Ücret ve işçilik alacakları	İş K. m.32	İşçilik alacakları
Fazla mesai ve çalışma süresi	İş K. m.41 ve m.63	Fazla mesai
Yıllık izin	İş K. m.53	Yıllık ücretli izin
Kıdem tazminatı	1475 sayılı Kanun m.14	Kıdem tazminatı
İhbar tazminatı	İş K. m.17	İhbar tazminatı
İş güvencesi ve işe iade	İş K. m.18-21	İşe iade davası
Haklı fesih	İş K. m.24 ve m.25	Haklı fesih sebepleri
İş kazası ve sağlık	6331 ve 5510 sayılı Kanunlar	İş kazası halinde işçi hakları
İşsizlik ödeneği	4447 sayılı Kanun m.50	İşsizlik maaşı şartları

Ücret Hakkı

İşçi hakları nelerdir sorusunda ilk sıradaki hak ücrettir. Ücret en geç ayda bir ödenir. İş sözleşmesi ya da toplu iş sözleşmesiyle ödeme süresi bir haftaya kadar kısaltılabilir.^[3]

Sözleşme sona erdiğinde ücret ve diğer menfaatlerin tam ödenmesi zorunludur. Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır. Ödenmeyen ücret hem alacak davasına hem de haklı fesihe konu olabilir.

Ücret, prim ve ikramiye gibi alacakların tamamı işçilik alacaklarını oluşturur. Bunların sınıflandırılması ve dava yolu işçilik alacakları yazısında anlatılıyor. Toplam tutarı görmek için tüm işçi alacakları hesaplama aracı kullanılabilir.

Çalışma Süresi, Fazla Mesai ve Dinlenme Hakkı

Genel çalışma süresi haftada en çok kırkbeş saattir.^[4] Haftalık süreyi aşan çalışma fazla çalışmadır. Her fazla saat için normal saat ücreti yüzde elli artırılarak ödenir.

İşçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir. Fazla çalışma için işçinin onayı gerekir. Yıllık toplam süre iki yüz yetmiş saati aşamaz.^[5]

İşçiye yedi günlük dönemde kesintisiz en az yirmi dört saat hafta tatili verilir. Çalışılmayan hafta tatili günü için de ücret ödenir.^[6] Telafi çalışması ve denkleştirme gibi istisnaların sınırları kanunda ayrıca çizilmiştir.^[7]

Fazla çalışmanın nasıl ispatlandığı ve hangi sözleşme kayıtlarının geçerli olduğu fazla mesai yazısında yer alıyor.

Yıllık İzin ve Diğer İzin Hakları

İşçi hakları nelerdir listesinde izin de ayrı bir yer tutar. İşyerinde en az bir yıl çalışan işçiye yıllık ücretli izin verilir. Süre bir ile beş yıl arasında en az on dört, beş yıldan fazla ve on beş yıldan az sürede en az yirmi, on beş yıl ve üzerinde en az yirmi altı gündür.^[8]

Yıllık izin hakkından vazgeçilemez. Onsekiz yaş ve altındaki işçiler ile elli yaş ve üstündeki işçiler için süre yirmi günden az olamaz. İzin hakkının ayrıntıları yıllık ücretli izin alacağı yazısında anlatılıyor.

İzin talebini yazılı yapmak için yıllık izin dilekçesi örneği kullanılabilir.

Kadın işçinin doğum öncesi ve sonrasındaki izin süreleri için doğum izni kaç gün yazısına bakılabilir.

Kıdem ve İhbar Tazminatı

İşçi hakları nelerdir sorusunun en çok merak edilen kısmı tazminattır. İşçi aynı işverenin yanında en az bir yıl çalışmışsa ve sözleşme kanundaki hallerden biriyle sona ermişse kıdem tazminatı alır. Her tam yıl için otuz günlük ücret tutarında ödeme yapılır.^[9]

Hak doğuran ayrılış şekilleri kıdem tazminatı yazısında sıralanıyor.

Belirsiz süreli sözleşmeyi bildirim süresine uymadan sona erdiren taraf ihbar tazminatı öder. Bildirim süreleri kıdeme göre iki, dört, altı ya da sekiz haftadır.^[10] Konunun ayrıntısı ihbar tazminatı yazısında yer alıyor.

Tutarı görmek için kıdem tazminatı hesaplama aracına ve diğer hesaplama araçlarına bakılabilir.

İş Güvencesi ve İşe İade Hakkı

Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerinde en az altı aylık kıdemi olan işçinin sözleşmesini fesheden işveren geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır. Geçerli sebep işçinin yeterliliğinden, davranışlarından ya da işletmenin gereklerinden kaynaklanır.^[11]

Fesih geçersizse işçi işe iade davası açabilir. Dava öncesinde arabulucuya başvurmak zorunludur. İşe başlatmama tazminatı ve boşta geçen süre ücreti işe iade davası yazısında anlatılıyor.

Feshin sendikal nedene dayandığı iddialarında sendikal tazminat yazısına bakılabilir.

Haklı Fesih ve Çalışma Koşullarının Korunması

İşçi ücretinin ödenmemesi, hakaret, cinsel taciz ya da işin sağlığa tehlikeli olması gibi hallerde sözleşmeyi bildirim süresini beklemeden feshedebilir.^[12] İşveren de kanundaki sebeplerle aynı yola gidebilir.^[13]

Taraflara tanınan sebepler ve süre kuralı haklı fesih sebepleri yazısında yer alıyor. İşverenin ücret, görev yeri ya da vardiyayı işçi aleyhine değiştirmesi için çalışma koşullarında esaslı değişiklik usulü uygulanır.

İşyerinin kapanması ve devri de işçiyi etkiler. Bu durumlar işyerinin kapanması ile işyerinin devri yazılarında anlatılıyor. Fesih sonrası yapılacaklar için işten çıkarılan işçinin hakları yazısı yararlıdır.

İşverenin tazminat ödemeden sözleşmeyi sona erdirebildiği haller tazminatsız işten çıkarma yazısında ele alınıyor.

Birden çok işçinin aynı anda çıkarılması halindeki şartlar ve bildirimler toplu işçi çıkarma yazısında anlatılıyor.

İş Sağlığı ve Güvenliği ile İş Kazası Hakları

İşveren çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Risk değerlendirmesi yapmak, gerekli tedbirleri almak ve eğitim vermek bu yükümlülüğün parçalarıdır. Tedbirlerin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz.^[14]

İş kazası, sigortalının işyerinde bulunduğu sırada meydana gelen ve onu bedenen ya da ruhen engelli hale getiren olaydır.^[15] Kaza, işverence en geç üç iş günü içinde Kuruma bildirilir. Haklarınız için iş kazası halinde işçi hakları yazısını okuyabilirsiniz.

Engelli çalışanlara ilişkin düzenlemeler ve çalıştırma zorunluluğu engelli işçi hakları yazısında anlatılıyor.

İşsizlik Ödeneği Hakkı

İşsiz kalan sigortalı belirli şartlarla işsizlik ödeneği alır. Hizmet sözleşmesinin sona ermesinden önceki son yüz yirmi gün sigortalı olmak ve son üç yılda en az altı yüz gün prim ödemek gerekir.^[16]

Ödenek süresi prim gün sayısına göre yüz seksen, iki yüz kırk ya da üç yüz gündür. Şartların ayrıntısı işsizlik maaşı şartları yazısında yer alıyor.

Mobbing ve Kişilik Hakları

İşveren işçinin kişiliğini korumak ve işyerinde psikolojik ve cinsel tacizi önlemek için gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür.^[17] Sistemli baskı, dışlama ve aşağılama bu koruma kapsamında değerlendirilir.

İşyerinde kamerayla izleme de kişilik haklarıyla ilgilidir. Sınırlar işçiyi kamerayla izleme yazısında anlatılıyor.

Mobbing mağduru işçi haklı fesih ve tazminat yoluna gidebilir. Tanımı, ispatı ve başvuru yolları mobbing yazısında anlatılıyor.

İşçiler arasında eşit davranma borcuna aykırılık iddiaları için ayrımcılık tazminatı yazısına bakılabilir.

Arabuluculuk ve Dava Yolu

Kanuna ya da iş sözleşmesine dayanan işçilik alacağı ve tazminat ile işe iade davalarında arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Arabulucuya başvurulmadan açılan dava usulden reddedilir.^[18]

İş kazası ve meslek hastalığından doğan tazminat davaları bu zorunluluğun dışındadır. İşe iade davasında arabulucuya fesih bildiriminden itibaren bir ay içinde başvurulur. Anlaşma sağlanamazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde dava açılır.^[19]

Süreci iş davalarında arabuluculuk yazısında anlattık. Dava dilekçesi hazırlayacaklar için dilekçe örnekleri sayfasında hazır taslaklar bulunuyor.

İşçi Hakları Nelerdir, Nasıl Korunur?

İşçi hakları nelerdir sorusunun cevabını bilmek kadar hakları korumak da önemlidir. Bu koruma çoğu zaman belgelerin saklanmasına ve sürelere uyulmasına bağlıdır. Aşağıdaki alışkanlıklar uyuşmazlıkta ispat yükünü hafifletir.

• İş sözleşmesini, bordroları ve ücret dekontlarını saklayın
• Fazla çalışmanızı gösteren kayıtları ve yazışmaları muhafaza edin
• İşverenden gelen yazılı bildirimleri tarih ve zarfıyla birlikte tutun
• İmza atmadan önce belgeyi okuyun, boş ya da ucu açık belge imzalamayın
• Fesihten sonra hak düşürücü sürelere dikkat edin

Sigorta kayıtlarınızı e-Devlet üzerinden düzenli kontrol edin. Evden ya da uzaktan çalışıyorsanız yazılı sözleşme ve çalışma saatlerinin kaydı daha da önem kazanır. Konu evden çalışan işçinin hakları yazısında anlatılıyor.

Yargıtay Kararında İşçi Kavramı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, bir hizmet tespiti davasında işçi hakları için ilk eşik olan iş sözleşmesinin unsurlarını ele almıştır.

“Gerçek anlamda hukuki bağımlılık işçinin işin yürütümüne ve işyerindeki talimatlara uyma yükümlülüğünü içerir. İş sözleşmesinde bağımlılık unsurunun içeriğini işverenin talimatlarına göre hareket etmek ve iş sürecinin ve sonuçlarının işveren tarafından denetlenmesi oluşturmaktadır.”
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E.2016/1909 K.2020/194, 20.02.2020^[20]

Davacı bir halk otobüsünde sigortasız çalıştığını ileri sürüyordu. Otobüs eşi adına kayıtlıydı ve davacı da ortaklık protokolünü imzalamıştı. Tanıklar ücretleri davacının ödediğini anlatmıştı.

Genel Kurul bu olguları birlikte değerlendirdi. Hizmet akdinin en önemli unsuru olan bağımlılığın gerçekleşmediğine karar verdi ve direnme kararını onadı. Karar oybirliğiyle verilmiştir.

İşçi hakları nelerdir sorusunun cevabı önce kimin işçi sayıldığına bağlıdır. Karar, hakların yalnızca adı konulan ilişkiye değil, fiilen kurulan bağımlılığa dayandığını gösterir. Yargıtay’ın güncel kararlarına Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.

İşçi Hakları Hakkında Yazılar

Konuyla ilgili destek yazılarına aşağıdaki bağlantılardan ulaşabilirsiniz.

• İşten çıkarılan işçinin hakları
• Tazminatsız işten çıkarma hangi hallerde mümkün
• İşyerinin kapanması durumunda işçi hakları
• İşyerinin devri ve hukuki sonuçları
• Yurt dışında çalışan işçinin hakları
• Evden çalışan işçinin hakları
• Ev hizmetlerinde çalışan hakları

Haklarınızı kaybetmemek için süreleri bir avukata danışarak netleştirmek en güvenlisidir. İlk bilgi için ücretsiz işçi danışma hattına, avukat seçimi için iş hukuku avukatı sayfasına bakabilirsiniz.

Çalışma türüne ve mesleğe göre yazılar: stajyer ücreti ve hakları, mevsimlik işçi hakları, çağrı üzerine çalışma, taşeron işçinin kadroya geçişi, sendikaya üye olma hakkı, iş sağlığı ve güvenliği kapsamında işçi hakları, market çalışanının hakları, çağrı merkezi çalışanının hakları, özel güvenlik görevlisinin hakları, taksi şoförünün işçilik hakları ve inşaat işçisinin hakları.

İşçi Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular

İşçi hakları nelerdir sorusu ve benzerleri aşağıda yanıtlandı.

Kaynaklar

1. 4857 sayılı İş Kanunu m.2 ↩
2. 4857 sayılı İş Kanunu m.4 ↩
3. 4857 sayılı İş Kanunu m.32 ↩
4. 4857 sayılı İş Kanunu m.63 ↩
5. 4857 sayılı İş Kanunu m.41 ↩
6. 4857 sayılı İş Kanunu m.46 ↩
7. 4857 sayılı İş Kanunu m.63 ve m.64 ↩
8. 4857 sayılı İş Kanunu m.53 ↩
9. 1475 sayılı İş Kanunu m.14 ↩
10. 4857 sayılı İş Kanunu m.17 ↩
11. 4857 sayılı İş Kanunu m.18 ↩
12. 4857 sayılı İş Kanunu m.24 ↩
13. 4857 sayılı İş Kanunu m.25 ↩
14. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.4 ↩
15. 5510 sayılı Kanun m.13 ↩
16. 4447 sayılı Kanun m.50 ↩
17. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.417 ↩
18. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ↩
19. 4857 sayılı İş Kanunu m.20 ↩
20. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E.2016/1909 K.2020/194, 20.02.2020 ↩