İş sağlığı güvenliği işçi hakları, çalışanın işyerinde yaşamını ve sağlığını korumaya yönelik haklardır. İşveren tehlikeleri önlemek, işçiyi eğitmek ve gerekli sağlık hizmetini sağlamakla yükümlüdür. İşçi de belirli şartlarda ciddi tehlike altında çalışmaktan kaçınabilir.
Bu yazı işçinin haklarını ve yükümlülüklerini 6331 sayılı Kanun çerçevesinde anlatıyor. İş kazası olduktan sonra neler yapılacağı için iş kazası halinde işçi hakları yazısına bakabilirsiniz.
İş Sağlığı Güvenliği İşçi Hakları Nelerdir?
6331 sayılı Kanun kamu ve özel sektöre ait bütün işyerlerini kapsar. Çırak ve stajyerler dahil tüm çalışanlar korumadan yararlanır. Ev hizmetleri ise kanunun kapsamı dışındadır.[1]
İşveren çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bunun için risk değerlendirmesi yapar, eğitim ve bilgi verir, gerekli araç ve gereçleri sağlar.[2] İşyeri dışından hizmet alması işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
| Hak | İçeriği |
|---|---|
| Eğitim | İşe başlamadan önce ve iş değiştiğinde verilir, maliyeti işçiye yansıtılamaz |
| Sağlık gözetimi | İşe girişte ve düzenli aralıklarla muayene yapılır |
| Bilgilendirme | Riskler ve alınacak tedbirler hakkında bilgi verilir |
| Kaçınma hakkı | Ciddi ve yakın tehlikede çalışmaktan kaçınılabilir |
| Haklı fesih | Tedbirler alınmazsa iş sözleşmesi feshedilebilir |
İSG Eğitimi Hakkı
Eğitim, iş sağlığı güvenliği işçi hakları arasında ilk sırada yer alır. İşveren eğitimi sağlamak zorundadır ve eğitim işe başlamadan önce, iş değişikliğinde, ekipman değişince ve yeni teknoloji uygulanınca verilir, değişen risklere göre yenilenir.[3]
Eğitimin maliyeti çalışana yansıtılamaz. Eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır. Süre haftalık çalışma süresini aşarsa fazla çalışma olarak değerlendirilir.
İş kazası geçiren veya meslek hastalığına yakalanan çalışana işe başlamadan önce ilave eğitim verilir. Altı aydan uzun süre işten uzak kalanlara da bilgi yenileme eğitimi verilmelidir. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde mesleki eğitim belgesi olmayan kişi çalıştırılamaz.
İşyeri Hekimi ve İş Güvenliği Uzmanı
Hekim ve iş güvenliği görevlisi atanması da iş sağlığı güvenliği işçi hakları kapsamındadır. İşveren iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirir.
On ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde diğer sağlık personeli de görevlendirilir. Nitelikli personel bulunmazsa hizmet ortak sağlık ve güvenlik birimlerinden ya da ÇASMER’lerden alınabilir.[4]
İşveren çalışanların sağlık gözetimine tabi tutulmasını sağlar. Muayene işe girişte, iş değişikliğinde ve işin devamı süresince belirlenen aralıklarla yapılır. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde çalışacaklar, işe uygun olduklarını gösteren sağlık raporu olmadan başlatılamaz.[5]
Sağlık gözetiminin maliyeti işverene aittir ve çalışana yansıtılamaz. Muayene sonucunda elde edilen sağlık bilgileri gizli tutulur.
Risk Değerlendirmesi ve Bilgilendirme
İşveren iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. Değerlendirmede gebe, emziren, genç, yaşlı ve engelli çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ayrıca gözetilir.[6]
Risk değerlendirmesinin sonucuna göre işveren alınacak tedbirleri ve kullanılacak koruyucu donanımı belirler. İşçi hangi riskle karşılaştığını ve hangi tedbirlerin alındığını öğrenme hakkına sahiptir. Çalışan temsilcisi de bu bilgilere ulaşabilir.[7]
Çalışmaktan Kaçınma Hakkı ve Şartları
Kaçınma hakkı, iş sağlığı güvenliği işçi hakları içinde en güçlü araçtır. Kanun metni “ciddi ve yakın tehlike” ifadesini kullanır. Günlük dilde bu durum ağır ve yakın tehlike olarak da anılır.
İşçi böyle bir tehlikeyle karşılaşırsa iki yoldan birini izler.
Birinci yol başvurudur. İşçi iş sağlığı ve güvenliği kuruluna, kurul yoksa işverene başvurur ve durumun tespit edilmesini ister. Kurul acilen toplanır, işveren derhal karar verir ve durumu tutanakla tespit eder.[8]
Kurul veya işveren işçinin talebi yönünde karar verirse işçi gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir. Bu dönemdeki ücreti ve diğer hakları saklıdır.
İkinci yol, tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda doğrudan işyerinden uzaklaşmaktır. Bu halde işçi başvuru usulüne uymak zorunda değildir. İşyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek güvenli yere gider ve bu hareketi nedeniyle hakları kısıtlanamaz.
İşin Durdurulması ile Farkı
Kaçınma hakkı işçinin kullandığı bir haktır. İşin durdurulması ise iş müfettişliği tespitine dayanan idari bir karardır. İşyerinde işin durdurulması halinde kaçınma hakkına ilişkin hükümler uygulanmaz.
Kaçınma Sonucu İş Sözleşmesinin Feshi
İşçi tedbirleri talep etmesine rağmen gerekli tedbirler alınmazsa tabi olduğu kanun hükümlerine göre iş sözleşmesini feshedebilir. İş Kanunu işçiye, işin niteliğinden doğan bir sebeple sağlığı için tehlikeli olan işte haklı fesih imkanı verir.[9] Haklı nedenle fesheden işçi kıdem tazminatına hak kazanır.
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi önüne gelen davada işçi, soğuk ve yetersiz ısıtılan bir işyerinde sürekli hastalandığı için işten ayrılmıştır.
Yerel mahkeme bunu istifa saymış ve kıdem tazminatını reddetmiştir. Daire kararı bozmuştur.
“İşyerinde sağlıklı çalışma koşullarının sağlanmadığı, davacı feshinin bu sebeplerle haklı nedene dayandığı anlaşılmakla kıdem tazminatının kabulü gerekirken reddi hatalı olup bozmayı gerektirmiştir.”
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2017/20315 K.2019/3657, 19.02.2019[10]
Karar oybirliğiyle verilmiştir. Daire 6331 sayılı Kanunun işverene yüklediği tedbir alma yükümlülüğünü gerekçesine almıştır.
İşçi için çıkarılacak sonuç şudur. Fesihten önce sorunu işverene yazılı bildirmek ve tedbir talep etmek delil açısından önemlidir.
Fesih nedeni bildirimde açıkça yazılmalıdır. Kıdem tazminatının koşulları kıdem tazminatı yazısında anlatılıyor.
İşçinin İş Sağlığı Güvenliği Yükümlülükleri
İş sağlığı güvenliği işçi hakları karşılıklı yükümlülüklerle birlikte okunmalıdır. Çalışan, aldığı eğitim ve işverenin talimatları doğrultusunda kendisinin ve diğer çalışanların güvenliğini tehlikeye düşürmemekle yükümlüdür.[11]
- Makine, cihaz ve güvenlik donanımlarını kurallara uygun kullanmak
- Verilen kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak ve korumak
- Ciddi ve yakın tehlikeyi ya da koruma tedbirlerindeki eksikliği işverene derhal bildirmek
- İşveren ve çalışan temsilcisiyle iş birliği yapmak
Bu yükümlülüklere uymayan işçi fesih riskiyle karşılaşabilir. İş Kanunu, işçinin kendi isteği veya savsaması yüzünden işin güvenliğini tehlikeye düşürmesini işveren için haklı fesih sebebi sayar.[12] Koruyucu donanımı kullanmamakta ısrar etmek bu kapsamda değerlendirilebilir.
İş Sağlığı Güvenliği İşçi Hakları İçin Yapılacaklar
Önce eksikliği tarih ve yer belirterek yazılı olarak işverene bildirin. Fotoğraf, mesaj ve eğitim kayıtlarını saklayın. Tehlike işçi temsilcisi ya da iş sağlığı ve güvenliği kurulu üzerinden de iletilebilir.
Sonuç alınamazsa iş müfettişliğine şikayet yapılabilir. İş kazası veya meslek hastalığı gerçekleşmişse işverenin sorumluluğu ayrıca doğar. Bu konuda işverenin sorumluluğu ve meslek hastalığı yazılarına bakabilirsiniz.
Mevzuata 6331 sayılı Kanun sayfasından ulaşılabilir. Güncel kararlar için Yargıtay karar arama sayfası kullanılabilir.
İş Sağlığı Güvenliği İşçi Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği hakları hakkında en sık sorduğu sorular aşağıda yanıtlandı.
İş güvenliği eğitimi almak zorunlu mu?
İşveren eğitimi vermekle, çalışan da eğitime katılmakla yükümlüdür. Eğitim işe başlamadan önce verilir. Maliyeti çalışana yansıtılamaz ve eğitim süresi çalışma süresinden sayılır.
Tehlikeli işte çalışmayı reddedebilir miyim?
Ciddi ve yakın tehlike varsa kurula ya da işverene başvurarak tespit isteyebilirsiniz. Talebiniz yönünde karar verilirse tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilirsiniz. Bu sürede ücretiniz saklıdır.
Tehlike önlenemiyorsa işyerinden ayrılabilir miyim?
Tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda başvuru usulüne uymadan işyerini ya da tehlikeli bölgeyi terk edip güvenli yere gidebilirsiniz. Bu hareketiniz nedeniyle haklarınız kısıtlanamaz.
İş güvenliği tedbirleri alınmıyorsa işi bırakınca kıdem tazminatı alınır mı?
Talep etmenize rağmen gerekli tedbirler alınmamışsa iş sözleşmesini feshedebilirsiniz. Fesih nedeni haklı sayılırsa kıdem tazminatına hak kazanırsınız. Nedeni yazılı bildirmek ve delil toplamak önemlidir.
Sağlık muayenesinin ücretini işçi mi öder?
Hayır. Sağlık gözetiminden doğan maliyet işverence karşılanır ve çalışana yansıtılamaz. Muayene sonucundaki sağlık bilgileri gizli tutulur.
Kaynaklar
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.2 ↩
- 6331 sayılı Kanun m.4 ↩
- 6331 sayılı Kanun m.17 ↩
- 6331 sayılı Kanun m.6 ↩
- 6331 sayılı Kanun m.15 ↩
- 6331 sayılı Kanun m.10 ↩
- 6331 sayılı Kanun m.16 ↩
- 6331 sayılı Kanun m.13 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.24 ↩
- Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2017/20315 K.2019/3657, 19.02.2019 ↩
- 6331 sayılı Kanun m.19 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.25 ↩