Sigortasız işçi iş kazası geçirirse hakları ortadan kalkmaz. İşveren işçiyi süresinde SGK’ya bildirmemişse, kazadan doğan gelir ve ödenekler yine Kurumca ödenir. Kurum ise yaptığı ödemeleri işverenden geri ister.[1]
Bu yazıda sigortasız işçinin SGK’dan neler alabileceği ve işverenin Kuruma karşı sorumluluğu anlatılıyor. İşçinin çalıştığını nasıl ispat edeceği ve tazminat hakkı da yer alıyor. Konunun bütünü için iş kazası halinde işçi hakları yazısına bakabilirsiniz.
Sigortasız İşçi İş Kazası Geçirirse SGK’dan Hak Alabilir mi?
Evet. Kanun bu durumu açıkça düzenler. Sigortalı çalıştırmaya başlandığı süresi içinde işe giriş bildirgesiyle bildirilmemişse, bildirgenin sonradan verildiği ya da çalıştırıldığının Kurumca tespit edildiği tarihten önce meydana gelen iş kazasında ilgililerin gelir ve ödenekleri Kurumca ödenir.
İşverenin işe giriş bildirgesini ne zaman vermesi gerektiği de kanunda yazılıdır. İşveren sigortalılık başlangıcından önce bildirimde bulunur. İnşaat, balıkçılık ve tarım işyerlerinde en geç işçinin çalışmaya başlatıldığı gün bildirim yapılmalıdır.[2]
İşçi de kendi çalışmasını bildirebilir. Sigortalılar çalışmaya başladıkları tarihten itibaren en geç bir ay içinde bunu Kuruma bildirebilir. İşçinin kendini bildirmemiş olması kendi aleyhine delil sayılmaz.
İşverenin SGK’ya Karşı Sorumluluğu
İşverenin sorumluluğu bu durumda sıradan iş kazasından farklıdır. Kurumca yapılan ve ileride yapılması gereken her türlü masraf ile bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değeri işverene ödettirilir. Bu tahsilde işverenin kusurunun bulunması aranmaz.
Yargıtay işverenin kusursuz da olsa sorumlu tutulmasını şöyle açıklar. İşveren kazadan çok işçiyi bildirmediği için sorumlu olur. Kayıt dışı çalıştırma Kurumun prim gelirini azaltır ve işçinin korunmasını zorlaştırır.
Yargıtay bu kuralı kayıt dışı çalışmanın önlenmesi amacıyla yorumlar. Bildirimin kazadan önce geç de olsa yapıldığı hallerde ise kayıt dışı istihdam bulunmadığından Kurumun bu maddeye dayalı rücu hakkı doğmaz.
Çalıştığını İspat Etmek İçin Ne Yapılır?
Sigortasız işçi kaza sonrasında önce çalıştığını göstermelidir. Bu iş için hizmet tespiti yolu vardır. Bildirilmeyen ya da Kurumca tespit edilemeyen çalışma, hizmetlerin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurularak ispatlanabilir.[3]
Sürenin dosyaya etkisi her olayda ayrıca değerlendirilir. Bekleme riski almamak bu yüzden gereklidir. Çalışmanın ispatı için kullanılabilecek deliller şunlardır.
- İşyerinde birlikte çalışılan kişilerin tanık beyanları
- Maaşın elden ya da banka yoluyla ödendiğini gösteren belgeler
- İşverenle yazışmalar ve mesaj kayıtları
- İşyerinde düzenlenen kaza tutanağı ve kolluk kaydı
- Hastane başvuru kayıtları ve işyerinden alınan ücret bilgileri
Kaza tutanağı önemli bir delildir. Kolluk ve sağlık kuruluşları olayı kaydeder. İşçi işyerinde çalıştığını bu kayıtlarla da gösterebilir.
İşverenden Tazminat İstenebilir mi?
Sigortasız işçi iş kazası tazminatı bakımından sigortalı işçiden farklı bir konumda değildir. İşverenin kusuru varsa işçi SGK’nın karşılamadığı maddi zararı ve manevi tazminatı isteyebilir. Kusur oranı iş güvenliği alanındaki bilirkişi raporuyla belirlenir.
Kurum gelir bağladıysa bu gelirin rücu edilebilir kısmı tazminattan indirilir. Gelir bağlanmadıysa indirim yapılacak bir rakam da olmaz. Kurum nezdinde gelir bağlanması için çalışmanın ve iş kazasının tespiti şarttır.
İşverenin sorumluluğunun ölçüsü için iş kazasında işverenin sorumluluğu yazısına bakabilirsiniz. Tutarı hesaplarken kullanılan unsurları iş kazası tazminatı hesaplama aracında görebilirsiniz.
Sigortasız İşçi İş Kazası Davası Nasıl İlerler?
Sigortasız işçi iş kazası dosyası genellikle dört aşamada ilerler. İlk aşamada çalışmanın ve olayın iş kazası olduğunun tespiti istenir. Tespit davası Kuruma ve işverene karşı açılır.
İkinci aşamada Kurum gelir ve ödenekleri bağlar. Meslekte kazanma gücü kaybı Kurum Sağlık Kurulu tarafından belirlenir. Kayıp en az yüzde 10 ise sürekli iş göremezlik geliri doğar.[4]
Üçüncü aşamada işçi işverene karşı tazminat davası açar. Mahkeme kusur ve maluliyet raporlarını alır ve Kurumun bağladığı gelirin rücu edilebilir kısmını düşer. Son aşama Kurumun işverene açtığı rücu davasıdır ve işçi bu davanın tarafı değildir.
Süreç uzun olabilir. Bu yüzden delillerin kazadan hemen sonra toplanması dosyanın seyrini belirler.
Sigortasız Çalıştıran İşverene Yaptırımlar
Sigortasız işçi çalıştırmak başlı başına yaptırım doğurur. İşe giriş bildirgesini süresinde vermeyen işverene her sigortalı için asgari ücret tutarında idari para cezası uygulanır. Bildirgenin verilmediği mahkeme kararından ya da Kurumun tespitinden anlaşılırsa ceza asgari ücretin iki katı olur.[5]
Bunun yanında iş kazası süresinde bildirilmezse geçici iş göremezlik ödeneği işverenden tahsil edilir. Kurumun ödediği gelir ve masraflar da işverene ödettirilir. Kaza taksirle yaralama ya da ölüm sonucu doğurmuşsa ceza yargılaması da gündeme gelir.
İş kazası bildiriminin nasıl ve kaç günde yapılacağı iş kazası bildirimi yazısında anlatılıyor. Sürelerle ilgili ayrıntı için iş kazası zamanaşımı yazısına bakabilirsiniz.
Sigortasız İşçi Kazadan Sonra Ne Yapmalı?
Kaza sonrası yapılacak ilk iş tedavidir. Sağlık kuruluşuna başvurulur ve kazanın işte olduğu belirtilir. Ardından olayın kolluğa bildirilmesi sağlanır.
İşçi kendisi de SGK’ya yazılı başvuru yaparak olayı bildirebilir. Başvuruya kaza tutanağı, sağlık kayıtları ve tanık bilgileri eklenir. Kurum olayı iş kazası olarak kabul etmezse iş kazasının tespiti davası ve gerekirse hizmet tespiti davası açılır.[6]
İş kazasının tespiti ve iş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat davalarında arabulucuya başvurmak dava şartı değildir. İşçi doğrudan iş mahkemesinde dava açabilir.
Yargıtay Kararında Sigortasız İşçi İş Kazası
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, SGK’nın sigortasız çalıştırılan işçinin kazasından doğan rücu davasını inceledi. Olayda pompacı olarak çalışan işçi işyerinde işlenen bir cinayette hayatını kaybetmişti. İşveren işe giriş bildirgesini kazadan sonra vermişti.
“Burada işverenin kusurlu olması şartı aranmaz. İşveren zararlandırıcı sigorta olayından dolayı değil, bildirim yükümlülüğüne aykırı davrandığı için sorumlu tutulur.”
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E.2015/3340 K.2019/1274, 03.12.2019[7]
İşveren kendisinin kusuru olmadığını ve olayın işyeriyle ilgisinin bulunmadığını savunmuştu. Yerel mahkeme bu savunmayı kabul etmişti. Genel Kurul olayın iş kazası olarak kabul edildiği sürece işverenin kusuru olmasa bile sorumlu olacağını belirterek direnme kararını oy birliğiyle bozdu.
Kurul yine de işverene tam yük bindirmedi. Türk Borçlar Kanunu’nun 51 ve 52 nci maddeleri gereği Kurumun rücu alacağından uygun indirim yapılmasını istedi. Karar, kayıt dışı çalıştırmanın ağır sonuçları olduğunu ama bu sorumluluğun hakkaniyetle sınırlandığını gösterir.
Güncel kararlara Yargıtay karar arama sayfasından ulaşabilirsiniz.
İlgili yazılar: inşaat işçisinin hakları.
Sigortasız İşçi İş Kazası Hakkında Sık Sorulan Sorular
Sigortasız işçinin kazasıyla ilgili en çok sorulan sorular aşağıda yanıtlandı.
Sigortasız çalışan işçi iş kazası geçirirse SGK tedavi masrafını öder mi?
Sigortasız işçi iş kazası halinde kanun, işe giriş bildirgesi süresinde verilmemişse bildirgenin sonradan verildiği ya da çalıştırıldığının tespit edildiği tarihten önceki iş kazasında gelir ve ödeneklerin Kurumca ödeneceğini söyler. Kurum bu ödemeleri sonra işverenden tahsil eder. İşçinin çalıştığını ispatlaması gerekir.
İşveren kazadan sonra işçiyi sigortalı yaparsa durum değişir mi?
Kazadan sonra verilen bildirge işverenin kazadan önceki kusurunu ortadan kaldırmaz. Kanun, bildirgenin sonradan verildiği tarihten önceki kazalarda da Kurumun ödeme yapacağını ve bunu işverenden isteyeceğini belirtir. Bildirimin kazadan önce yapılmış olması ise durumu değiştirir.
Sigortasız işçi tazminat davası açabilir mi?
Evet. İşverenin kusuru varsa maddi ve manevi tazminat davası açılabilir. Çalışmanın ve iş kazasının ispatı gerekir. Dava için arabulucuya gitmek zorunlu değildir.
Çalıştığımı ispat edemezsem hakkım kalmaz mı?
Çalışma ispat edilemezse SGK ve işveren aleyhine hak talebi sonuçsuz kalabilir. Bu yüzden kaza günü tutanak, hastane kaydı ve tanıkların bilgileri hemen toplanmalıdır. Hizmet tespiti için kanundaki sürelere dikkat edilmelidir.
Sigortasız çalıştırmanın cezası nedir?
İşe giriş bildirgesini süresinde vermeyene her sigortalı için asgari ücret tutarında idari para cezası uygulanır. Kurumun ya da mahkemenin tespitiyle ortaya çıkan hallerde ceza asgari ücretin iki katıdır. Ayrıca kaza halinde Kurum rücu eder ve tazminat sorumluluğu doğar.
Kaynaklar