Taksi şoförü işçilik hakları, şoförün işçi sayılıp sayılmadığına bağlıdır. Taksi plakası sahibinin yanında çalışan şoför bazen işçi, bazen aracı kiralayan bağımsız çalışan kabul edilir. İlişki iş sözleşmesi ise kıdem ve ihbar tazminatı, fazla mesai ve yıllık izin gibi haklar doğar.[1]
Bu yazı taksi şoförü işçilik hakları açısından asıl sorunu, yani işçi mi esnaf mı ayrımını Yargıtay kararlarıyla anlatıyor. Genel çerçeve için işçi hakları rehberine bakabilirsiniz.
Taksi Şoförü İşçi mi, Esnaf mı?
Taksi sektöründe çalışma biçimleri birbirinden çok farklıdır. Şoför ücretle çalıştırılabilir, günlük sabit bedel karşılığı aracı kullanabilir ya da plakayı belirli bir süre kiralayabilir. Her modelin hukuki sonucu ayrıdır.
| Çalışma biçimi | Hukuki sonuç |
|---|---|
| Maaşlı veya vardiyalı şoför | Çoğunlukla iş sözleşmesi, işçilik hakları doğar |
| Hasılattan pay veren vardiya şoförü | Bağımlılık varsa iş sözleşmesi kabul edilir |
| Plakayı ve aracı süreli kiralayan | Hasılat kirası, bağımsız çalışan |
| Kendi plakasıyla çalışan | Esnaf, işçilik hakkı doğmaz |
İş Sözleşmesinin Unsurları
İş sözleşmesi, işçinin bağımlı olarak iş görmeyi, işverenin de ücret ödemeyi üstlenmesinden oluşan sözleşmedir. Yazılı olması zorunlu değildir. Türk Borçlar Kanunu da hizmet sözleşmesini işçinin işverene bağımlı olarak iş görmesi üzerine kurar ve zamana veya yapılan işe göre ücret ödemesini arar.[2]
Taksi şoförü işçilik hakları tartışmasında belirleyici unsur bağımlılıktır. Şoför kimin talimatıyla çalışıyor, çalışma saatini kim belirliyor, günü kim planlıyor ve zarar riskini kim taşıyor soruları öne çıkar. Ücretin gün sonunda şoförün cebinde kalan para olup olmadığı da önemlidir.
Yargıtay Kararı: Vardiya Şoförü ve Bağımlılık
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi önüne gelen davada şoför, plaka sahibine ait ticari takside yaklaşık üç yıl çalıştığını ileri sürmüş ve hizmet tespiti istemiştir. Mahkeme, aralarındaki ilişkinin iş sözleşmesi olmadığını, aracın kiralanarak çalıştırıldığını söyleyerek davayı reddetmiştir, Daire ise bu değerlendirmeyi yeterli bulmamıştır.
“İşverenin vardiyalı çalışmayı düzenleme yetkisinin bulunması ve yazılı bir kira sözleşmesinin bulunmaması nedeniyle taraflar arasında bağımlılık ilişkisinin varlığı kabul edilmekte, aksinin bunu iddia eden tarafından yeterli delillerle ispatlanması gerekmektedir.”
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2013/327 K.2013/1329, 05.02.2013[3]
Karar oybirliğiyle verilmiştir ve hükmü bozmuştur. Daire, taksi sahibinin günün belirli bir diliminde, örneğin on iki veya yirmi dört saatliğine aracı başka şoföre verdiği durumu ayrıca ele almıştır. Bu modelde hasılat ne olursa olsun sabit bir bedel veya gelirin belli bir oranı sahibine ödenir.
Daire, bu tür çalışmanın Yargıtay uygulamasında hizmet akdine dayalı çalışma sayıldığını belirtmiştir. Gerekçesi, taksinin işletilmesinin tamamen şoföre bırakılmadığı ve aracın zorunlu nedenlerle kısa süre için tahsis edildiğidir. Hasılat kirası ise plakanın ve aracın süreli kiralanıp işletmenin tümüyle kiracıya bırakıldığı durumda söz konusudur.
Yargıtay Kararı: Sabit Bedel ve Hasılat Kirası
Aynı konuda Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 2020 tarihli kararı, ayrımın öbür ucunu gösterir. Davacı akşam şoförü olarak çalıştığını ileri sürüp kıdem ve ihbar tazminatı istemiş, davalı ise ilişkinin kira olduğunu savunmuştur.
Daire, araç sahibi aracı şoföre günlük belirli bedel karşılığı kullandırıyor ve işletmeye karışmıyorsa iş sözleşmesinden söz etmenin güç olduğunu belirtmiştir. Şoför kazanç ve zarar riskini taşıyorsa bağımsız çalışan kabul edilebilir. Karar bu nedenle taksi şoförü işçilik hakları davalarında önemli bir ölçüt sunar.
“Taksi sahibi taksi şoförüne günün belirli bir saat diliminde tahsis ediyor ve bu tahsis dönemi içinde işçinin işgörme edimini ne şekilde ifa ettiğine, hatta taksiyi kullanıp kullanmadığına dahi karışmıyorsa, taksi şoförü taksi sahibinden işin yürütümüne ilişkin hiçbir emir ve talimat almıyorsa, çalışma zamanını serbestçe organize edebiliyorsa kişisel bağımlılığın bulunmadığı kabul edilmelidir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/17641 K.2020/6092, 22.06.2020[4]
Bu kararda mahkemenin ilişkiyi kira saymasını Daire dosya içeriğine uygun bulmuştur. Ancak uyuşmazlığın iş mahkemelerinin görevi dışında kaldığını belirterek, davanın esastan reddi yerine görevsizlik kararı verilmesi gerektiğini söylemiştir. Karar oybirliğiyle bozma ile sonuçlanmıştır.
İki karar birlikte okunmalıdır ve taksi şoförü işçilik hakları bu ölçütle belirlenir. Sabit bedel ödeyip işe karışmayan sahip karşısında şoför bağımsız çalışan sayılabilir. Vardiya düzenini sahibi belirliyorsa ve yazılı kira sözleşmesi yoksa işçi sayılma ihtimali güçlenir.
İşçi Sayılan Taksi Şoförünün Hakları
İş sözleşmesi kabul edilirse taksi şoförü işçilik hakları arasında sigorta, ücret, fazla mesai ve tatil alacakları yer alır. Hizmet akdiyle çalışanlar sigortalı sayılır ve işveren bildirimleri yapmak zorundadır.[5] Sigortasız çalıştırılan şoför için sigortasız çalışan işçinin hakları yazısına bakılmalıdır.
Taksilerde on iki saatlik vardiya ve haftanın altı günü çalışma yaygındır. Haftalık kırk beş saati aşan çalışma fazla mesaidir ve yüzde elli zamlı ödenir.[6]
Günlük çalışma süresi, denkleştirme halinde bile on bir saati aşamaz.[7] Alacağın ispatı için fazla mesai yazısındaki delil kuralları geçerlidir.
Hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalıştırılan şoför bu günlerin karşılığını isteyebilir. Ayrıntılar hafta tatili ücreti ve resmi tatilde çalışma ücreti yazılarında yer alır.
İşçi sayılan şoför, bir yılı doldurmuşsa haksız fesihte kıdem tazminatına hak kazanır. Koşullar kıdem tazminatı yazısındadır. Bildirim süresine uyulmadan çıkarılan şoför ihbar tazminatı da isteyebilir.
Esnaf Sayılan Şoförün Durumu
Plakayı ve aracı süreli kiralayan, işletmenin tamamını üstlenen kişi hizmet akdiyle çalışmaz. Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan olarak sigortalı sayılır. Esnaf siciline kayıtlı olanlar bu gruptadır.
Bu durumda taksi şoförü işçilik hakları olan kıdem tazminatı, fazla mesai veya yıllık izin söz konusu olmaz. Kira sözleşmesinden doğan uyuşmazlıklar kira hukukuna tabidir. Dava türü ve mahkeme seçimi için iş mahkemesi görev ve yetki yazısına bakabilirsiniz.
İlişkinin Niteliği Nasıl İspatlanır?
Taksi şoförü işçilik hakları davasında ilişkinin niteliği delillerle belirlenir. Yazılı kira sözleşmesi, günlük teslim edilen bedelin dekontları, durak ve oda kayıtları, taksimetre ve araç takip verileri bu açıdan önemlidir. Tanık anlatımları da çalışma düzenini gösterir.
Sigorta kaydı yoksa hizmet tespit davası açılabilir. Yukarıdaki 10. Hukuk Dairesi kararı da bir hizmet tespit davasına ilişkindir.
Güncel kararlara Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir. Çalışma sırasında trafik kazası geçiren şoför için iş kazası halinde işçi hakları yazısı yol gösterir.
Taksi Şoförü İşçilik Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Taksi şoförlerinin en sık sorduğu sorular aşağıda yanıtlandı.
Hasılat paylaşan taksi şoförü işçi sayılır mı?
Yargıtay uygulamasında günün belirli diliminde aracı kullanıp gelirin belli bir kısmını sahibine veren şoför, bağımlılık unsuru varsa işçi sayılır. Vardiya düzenini sahibinin belirlemesi ve yazılı kira sözleşmesinin olmaması bağımlılığı güçlendirir. Aksini iddia eden taraf bunu ispat etmelidir.
Plakayı kiraladım, kıdem tazminatı alabilir miyim?
Plakayı ve aracı süreli kiralayıp işletmeyi tümüyle üstlenen kişi hasılat kiracısı sayılır. Bu durumda iş sözleşmesi bulunmadığı için kıdem tazminatı doğmaz. Sözleşme ve fiili çalışma biçimi dosyada ayrıca incelenir.
Günlük sabit bedel ödeyen şoför işçi midir?
Araç sahibi günlük belirli bedel alıyor ve işletmeye karışmıyorsa iş sözleşmesinden söz etmek güçtür. Şoför çalışma zamanını serbestçe düzenliyor ve kazanç ve zarar riskini taşıyorsa kişisel bağımlılık bulunmadığı kabul edilir. Kararı olayın ayrıntıları belirler.
Taksi şoförü fazla mesai isteyebilir mi?
İş sözleşmesi kabul edilirse haftalık kırk beş saati aşan çalışma için zamlı ücret istenebilir. Günlük çalışma on bir saati aşamaz. Çalışma saatlerinin tanık, kayıt ve araç verileriyle ispatlanması gerekir.
Sigortasız çalıştırılan taksi şoförü ne yapmalı?
İş ilişkisi varsa hizmet tespit davası açarak çalışma sürelerinin sigorta kaydına işlenmesini isteyebilir. Dava öncesinde ödeme dekontları, tanıklar ve araç kayıtları toplanmalıdır. İlişkinin kira sayılması halinde farklı bir yol izlenir.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.8 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.393 ↩
- Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2013/327 K.2013/1329, 05.02.2013 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/17641 K.2020/6092, 22.06.2020 ↩
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.4 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.63 ↩