Sigortasız çalışma, işçinin işe başladığı halde işveren tarafından SGK’ya hiç bildirilmemesi durumudur. İşçi bu süreçte fiilen çalışır ve ücret alır. Ancak resmi kayıtlarda sigortalı görünmediği için emeklilik, sağlık ve işsizlik haklarını kaybetme riskiyle karşı karşıya kalır.[1]
Bu yazıda sigortasız çalışmanın nasıl anlaşıldığı, işçinin hangi haklara sahip olduğu ve yapılması gerekenler anlatılıyor. Kaydın dava yoluyla düzeltilmesi için hizmet tespit davası rehberine bakabilirsiniz.
Sigortasız Çalışma Nedir?
İş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişi işçidir.[2] Hizmet akdiyle bir veya birden fazla işverenin yanında çalışanlar ise kanun gereği sigortalı sayılır.[3]
İşveren, işçiyi sigortalılık başlangıcından önce işe giriş bildirgesiyle SGK’ya bildirmek zorundadır. İnşaat, balıkçılık ve tarım işyerlerinde bildirim en geç işçinin çalışmaya başladığı gün yapılır. Bildirgeyi vermeyen işveren idari para cezasıyla karşılaşır.[4]
Sigortasız çalışma bu bildirimin hiç yapılmamasıdır. Bildirim yapılmış ama gün ya da ücret eksikse başka bir sorun söz konusudur. O durum için sigortanın asgari ücretten gösterilmesi yazısına bakılmalıdır.
Sigortasız Çalışma Nasıl Anlaşılır?
Kayıtlarınızı en kolay SGK hizmet dökümünden kontrol edebilirsiniz. Dökümde işyeri adı, çalıştığınız aylar ve gün sayıları görünür. Çalıştığınız dönem dökümde yoksa bu dönem için bildirim yapılmamıştır.
Kontrol yöntemleri şunlardır.
- e-Devlet üzerinden SGK tescil ve hizmet dökümünü incelemek
- SGK müdürlüğünden hizmet kaydınızın örneğini istemek
- İşverenden işe giriş bildirgesinin bir örneğini talep etmek
Sigortalının kendini bildirmemiş olması, işçinin aleyhine delil sayılmaz. Kanun işçiye de kendi çalışmasını Kuruma bildirme imkanı verir. İşçi, çalışmaya başladığı tarihten itibaren en geç bir ay içinde bu bildirimi yapabilir.
Sigortasız Çalışmanın İşçi İçin Sonuçları
Sigortasız geçen süre sigortalılık süresine ve prim gün sayısına yazılmaz. Bu durum yaşlılık aylığı için gereken şartların geç tamamlanmasına yol açar. Kayıp, işçi çalıştığı sürece fark edilmeyebilir ama emeklilik aşamasında ortaya çıkar.
Sigortasız işçi iş kazası geçirirse Kurum ödemeleri yapar ve işverene rücu eder. Bu konuyu sigortasız işçi iş kazası yazısında bulabilirsiniz.
Hastalık ve analık ödemeleri bakımından da bir güvence vardır. İşveren belgeyi vermemiş olsa bile, gerekli şartları taşıyan sigortalı için bu durum Kurumca tespit edilirse hastalık ve analık sigortalarından ödeme yapılır.[5]
İşsizlik ödeneği ise kayıtlara bağlıdır. Bildirilmeyen süreler genellikle ödenek şartlarında hesaba katılmaz. Şartları işsizlik maaşı şartları yazısında bulabilirsiniz.
Sigortasız Çalışan İşçinin Hakları
Sigortasız çalışma işçilik haklarını ortadan kaldırmaz. Ücret, fazla mesai, yıllık izin, kıdem ve ihbar tazminatı gibi haklar iş ilişkisi kurulduğu andan itibaren doğar. Bu alacakların hesabı için işçinin çalışmasını ispat etmesi gerekir.
Ayrıntılar işçilik alacakları yazısında toplanmıştır. Alacaklarda zamanaşımı süresi ayrıca işler. Süreyi işçilik alacaklarında zamanaşımı yazısından kontrol edebilirsiniz.
Ücret kayıt dışı ve elden ödenmişse ispatı daha zordur. Elden ödeme konusunda işçiye elden ödeme yapılması yazısı bilgi verir. Ücret miktarı belgelenemiyorsa emsal ücret araştırması gündeme gelir.
Çalışma izni olmayan yabancı uyruklu işçilerin durumu ayrı bir başlıktır. Bu konuda yabancı işçi hakları yazısına bakılabilir.
Sigortasız Çalışma Haklı Fesih Sebebi mi?
Evet. Yargıtay, sigorta primlerinin hiç yatırılmamasını işçi için haklı fesih sebebi sayar. İşçi bu sebeple iş sözleşmesini feshederse kıdem tazminatına hak kazanır.
Haklı fesheden işçi ihbar tazminatı isteyemez. Çünkü bildirim süresine uymadan çıkma hakkı kanundan gelir. Hangi çıkış kodunun tazminat hakkı verdiği SGK işten çıkış kodları yazısında anlatılıyor.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bu konudaki yerleşik yaklaşımını şu sözlerle ifade etmiştir.
“… sigorta primlerinin hiç yatırılmaması, eksik yatırılması veya düşük ücretten yatırılması hallerinde de işçinin haklı fesih imkanı vardır.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2015/17205 K.2017/19308, 28.11.2017[6]
Aynı kararda sürenin nasıl işleyeceği de belirtilmiştir. Primlerin ödenmemesi devam eden bir durum olduğundan fesih hakkı, ödemenin yapıldığı ana kadar kullanılabilir.
Daire, kıdem tazminatı talebini reddeden kararı eksik inceleme nedeniyle bozmuştur. Karar oybirliğiyle verilmiştir.
Haklı feshin nasıl yapılacağını haklı fesih sebepleri rehberinde bulabilirsiniz. Fesih bildirimi yazılı yapılmalı ve sebep açıkça belirtilmelidir. Fesihten önce delilleri toplamak işçinin işini kolaylaştırır.
Sigortasız Çalışmanın Kayıtlara Geçirilmesi
Çalışmanın kayıtlara geçirilmesi için hizmet tespit davası açılır. İşçi, bildirilmeyen çalışmasını hizmetlerin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde mahkeme kararıyla ispatlayabilir. Bu süre geçerse hak bir daha doğmaz.
Mahkeme kararında belirtilen kazanç ve prim gün sayıları dikkate alınır. Dava iş mahkemesinde işveren aleyhine açılır ve Kuruma resen ihbar edilir. Hizmet akdine tabi çalışmaların tespiti için SGK’ya önceden başvurma şartı aranmaz.[7]
Davanın şartlarını, süresini ve açılış yöntemini hizmet tespit davası rehberinde bulabilirsiniz. Beş yıllık sürenin işleyişi nedeniyle bekleme yapmamak gerekir. Kayıtta yalnızca işten çıkış kodu hatalıysa çıkış kodu değiştirme davası ayrı bir yoldur.
Dava dilekçesi hazırlayacaklar için hizmet tespit davası dilekçesi örneği de bulunuyor.
Sigortasız Çalışmayı Nasıl İspat Edersiniz?
Çalışma olgusu her türlü delille ispat edilebilir. Mahkeme, tarafların delilleriyle yetinmeyip kendiliğinden araştırma yapabilir. Çünkü bu davalar kamu düzenini ilgilendirir.
Deliller şunlar olabilir.
- Ücretin banka hesabına ya da elden yatırıldığını gösteren kayıtlar
- İşverenle ve çalışanlarla yazışmalar, mesajlar ve e-postalar
- İşyerinde verilen kimlik kartı, iş kıyafeti ve fotoğraflar
- Sağlık kuruluşuna işyerinden başvuru kayıtları
- Birlikte çalışılan kişilerin tanık beyanları
Tanık seçimi dosyanın seyrini belirler. Yargıtay, dinlenecek tanıkların işyerinde aynı dönemde çalışmış ve resmi kayıtlara geçmiş bordro tanıkları ya da komşu işyeri çalışanları arasından seçilmesine özen gösterilmesini ister.
“Çalışma olgusu her türlü delille ispat edilebilirse de çalışmanın konusu, niteliği, başlangıç ve bitiş tarihleri hususlarında tanık sözleri değerlendirilmeli, dinlenen tanıkların davacı ile aynı dönemlerde işyerinde çalışmış ve işverenin resmi kayıtlara geçmiş bordro tanıkları yada komşu işverenlerin aynı nitelikte işi yapan ve bordrolarına resmi kayıtlarına geçmiş çalışanlardan seçilmesine özen gösterilmelidir.”
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2020/6931 K.2020/4739, 22.09.2020[8]
Daire, eksik araştırma yapıldığı gerekçesiyle kabul kararını bozmuştur. Karar oybirliğiyle verilmiştir.
Sigortasız Çalıştıran İşverene Yaptırım
İşe giriş bildirgesini süresinde vermeyen işverene her sigortalı için asgari ücret tutarında idari para cezası uygulanır. Bildirgenin verilmediği mahkeme kararından ya da Kurum tespitinden anlaşılırsa ceza asgari ücretin iki katıdır.[9]
Aynı işyerinde bir yıl içinde tekrar tespit yapılırsa ceza asgari ücretin beş katına çıkar. Ceza uygulanması işverenin bildirim yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
Sigortasız Çalışan İşçi Ne Yapmalı?
İlk iş, çalışmanın delillerini toplamaktır. Mesajlar, ödeme kayıtları ve tanık bilgileri zaman geçtikçe kaybolur. Bunları düzenli biçimde saklamak gerekir.
İkinci adım, hizmet dökümünüzü kontrol etmektir. Dönem eksikse işverenden yazılı olarak bildirim yapmasını isteyebilirsiniz. Cevap alamazsanız hizmet tespit davası ve işçilik alacakları için gerekli adımlar atılır.
Alacak davalarında arabulucuya başvurmak dava şartıdır.[10] Başvuru için arabuluculuk başvurusu yazısı yol gösterir. Kanun metinlerine 5510 sayılı Kanun sayfasından ulaşılabilir.
İlgili yazılar: SGK eksik gün nedenleri, stajyer ücreti ve hakları ve taksi şoförünün işçilik hakları.
Sigortasız Çalışma Hakkında Sık Sorulan Sorular
Sigortasız çalışma konusunda en çok sorulan sorular aşağıda yanıtlandı.
Sigortasız çalışmanın yaptırımı kime uygulanır?
Bildirim yükümlülüğü işverene aittir. İdari para cezası bu yükümlülüğü yerine getirmeyen işverene uygulanır.
Sigortasız çalışan işçi kıdem tazminatı alabilir mi?
Evet, şartlar varsa alabilir. İşçi iş sözleşmesini sigortasız çalıştırıldığı için haklı sebeple feshederse ya da işverence haksız çıkarılırsa tazminata hak kazanabilir. Çalışmanın ispatı şarttır.
Sigortasız çalışma için işçi sigortasını kendisi yaptırabilir mi?
Kanun işçiye çalışmaya başladığı tarihten itibaren bir ay içinde kendi çalışmasını Kuruma bildirme imkanı verir. İşçinin kendini bildirmemesi aleyhine delil sayılmaz.
Sigortasız çalışma için hizmet tespit davası ne zamana kadar açılır?
Hizmetlerin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde açılmalıdır. Süre hak düşürücüdür ve dolduğunda hak ortadan kalkar.
Sigortasız çalışırken iş kazası geçirirsem ne olur?
Kurum, kazadan doğan gelir ve ödenekleri öder. İşverenden de bu ödemelerin tahsilini ister. Tazminat hakkınız ayrıca devam eder.
Sigortasız çalıştığımı nasıl ispat ederim?
Her türlü delille ispat mümkündür. Banka kayıtları, mesajlar, kimlik kartı, fotoğraflar ve tanıklar kullanılabilir. Bordro tanıkları ve komşu işyeri çalışanları özellikle değerlidir.
Kaynaklar
- 5510 sayılı Kanun m.4 ve m.8 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.2 ↩
- 5510 sayılı Kanun m.4 ↩
- 5510 sayılı Kanun m.8 ↩
- 5510 sayılı Kanun m.86 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2015/17205 K.2017/19308, 28.11.2017 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.4 ↩
- Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2020/6931 K.2020/4739, 22.09.2020 ↩
- 5510 sayılı Kanun m.102 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ↩