Sigortanın asgari ücretten gösterilmesi, işçinin gerçek ücreti daha yüksek olduğu halde SGK’ya asgari ücret üzerinden prim bildirilmesidir. Prime esas kazancın hesabında işçinin hak ettiği ücretlerin brüt toplamı esas alınır.[1] Eksik bildirim bu yüzden işçiye emeklilikten tazminata kadar birçok alanda kayıp yaşatır.
Bu yazıda sigortanın asgari ücretten gösterilmesinin sonuçları ve işçinin başvurabileceği yollar anlatılıyor. Alacakların genel çerçevesi için işçilik alacakları rehberine bakabilirsiniz.
Sigortanın Asgari Ücretten Gösterilmesi Nasıl Yapılır?
Uygulamada bu durum birkaç biçimde görülür. Bordro ve SGK bildirimi asgari ücret üzerinden düzenlenir, fark ise işçiye elden verilir. Bazen farkın bir bölümü bordroda fazla mesai ya da prim adıyla gösterilir.
İşverenin amacı genellikle prim ve vergi yükünü azaltmaktır. İşçi çoğu zaman aylık eline geçen tutarı gördüğü için durumu fark etmez. Sorun emeklilik, işsizlik ya da tazminat aşamasında ortaya çıkar.
Elden ödenen farkın ispatı ayrı bir sorundur. Bu konu işçiye elden ödeme yapılması yazısında ayrıntılı anlatılıyor.
Sigortanın Asgari Ücretten Gösterilmesi İşçiyi Nasıl Etkiler?
Primler gerçek ücret üzerinden yatırılmadığında işçi birçok hakkında eksik tutar alır. Etkilenen başlıca haklar şunlardır.
- Emeklilik aylığı, düşük kazançlar üzerinden hesaplanır
- Hastalık ve analık ödenekleri, bildirilen kazanca bağlı belirlenir
- İşsizlik ödeneği, prime esas kazançlara göre hesaplanır
- İş kazası ve meslek hastalığı gelirleri düşük kalabilir
Kıdem ve ihbar tazminatı ise SGK kaydına değil, gerçek ücrete göre hesaplanmalıdır. Bunun için işçinin gerçek ücreti mahkemede ispatlaması gerekir. Hesapta esas alınan ücretin nasıl belirlendiğini kıdem tazminatına esas ücret yazısında bulabilirsiniz.
Uzun Dönemde Biriken Kayıp
Fark her ay biriktiğinden kayıp yıllar içinde büyür. Gerçek ücreti bildirilen ücretin belirgin biçimde üzerinde olan işçi, ayrılırken kıdem tazminatını bordrodaki düşük ücretten almak zorunda kalabilir. Gerçek ücret ispatlanamazsa hem tazminat hem de emeklilik aylığı düşük hesaplanır.
Bu nedenle sorun fark edildiği anda delil toplamak önem kazanır. Zaman geçtikçe tanıklar dağılır, yazışmalar silinir ve banka kayıtlarına ulaşmak zorlaşır.
İşverenin Sorumluluğu ve Yaptırımlar
Prime esas kazançların eksik bildirildiği anlaşılırsa Kurum işverene idari para cezası uygular.[2] İşveren ayrıca eksik primleri ve gecikme zammını ödemekle karşı karşıya kalır.
Bu yaptırımlar işçinin zararını ortadan kaldırmaz. İşçi, kayıp haklarını ayrıca dava ya da başvuru yoluyla telafi etmek zorundadır. Kurumun işverene ceza vermesi işçinin alacağını kendiliğinden doğurmaz.
Gerçek Ücret Nasıl İspatlanır?
Bordroda yazan ücret ilk bakışta geçerli kabul edilir. Yargıtay ise bordroların daha az vergi ya da sigorta primi ödemek amacıyla gerçeği yansıtmayabileceğini kabul eder.[3]
Bu durumda gerçek ücretin tespiti önem kazanır. İşveren çoğunlukla işçinin bordroyu imzaladığını ve itiraz kaydı koymadığını savunur. İmzalı bordro bir delildir, ancak gerçek ücret başka delillerle ispatlanarak bordronun aksi gösterilebilir.
| Delil | Ne gösterir? |
|---|---|
| Banka hesap dökümü | Bordro dışında yatan ek ödemeleri |
| Ödeme makbuzları | Elden verilen tutarları |
| Tanık beyanları | İşçinin fiilen aldığı ücreti |
| Yazışmalar ve mesajlar | İşverenin ücret konusundaki beyanlarını |
| Emsal ücret araştırması | Aynı işi yapan işçilerin aldığı ücreti |
Delillerle ücret kesin biçimde belirlenemezse mahkeme meslek kuruluşlarından emsal ücret sorabilir. Bu araştırmanın nasıl yapıldığı emsal ücret araştırması yazısında anlatılıyor. Kanun, sözleşmede ücret belirlenmemişse asgari ücretten az olmamak üzere emsal ücretin ödenmesini ister.[4]
Sigortanın Asgari Ücretten Gösterilmesi Durumunda İşçi Ne Yapabilir?
İlk adım hizmet dökümünü kontrol etmektir. e-Devlet üzerinden SGK hizmet dökümü görülebilir. Dökümde yer alan aylık kazançlar gerçek ücretle karşılaştırılmalıdır.
- Gerçek ücreti gösteren banka kayıtlarını ve yazışmaları saklayın
- İşverene durumu yazılı olarak bildirin ve düzeltme talep edin
- Bölge çalışma müdürlüğüne ya da SGK’ya şikayette bulunun
- Gerekirse iş mahkemesinde alacak davası açın
Çalışmanın hiç bildirilmediği hallerde hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurulması gerekir.[5] Eksik ücret bildirimi için de dava yolu açıktır. Süre konusunda mutlaka güncel bilgi alınmalıdır.
Bu dava için gereken metin hizmet tespit davası dilekçesi örneğinde yer alıyor.
Ücret ve tazminat alacaklarının zamanaşımı işçilik alacakları zamanaşımı yazısında tablo halinde verilmiştir. Eksik ücretten doğan farkları görmek için tüm işçi alacakları hesaplama aracı kullanılabilir.
Sorunu Ne Zaman Dile Getirmek Gerekir?
İşçi çoğu zaman iş ilişkisini kaybetme korkusuyla çalışırken sessiz kalır. Oysa sigortanın asgari ücretten gösterilmesi çalışırken yazılı olarak dile getirilirse bu itiraz delil niteliği taşır. İşverene gönderilen bir e-posta ya da noter ihtarı bu amaçla kullanılabilir.
İşten ayrıldıktan sonra da hak kaybı olmaz. Ücret alacağı için beş yıllık süre içinde arabulucuya başvurulabilir. Arabuluculuk, iş sözleşmesine dayanan işçi alacağı için dava şartıdır.[6]
Haklı Fesih İmkanı
Gerçek ücret yerine düşük ücretten sigorta primi yatırılması, işçiye haklı fesih hakkı verir. Yargıtay bu durumu çalışma koşullarının uygulanmaması olarak değerlendirir.[7] Haklı fesih halinde işçi kıdem tazminatını alır.
Fesih bildiriminde nedenin açıkça yazılması gerekir. İşçi ihbar tazminatı alamaz, çünkü sözleşmeyi kendisi feshetmiştir. Haklı fesih alacaklarının ayrıntıları feshe bağlı işçilik alacakları yazısında yer alıyor.
Eksik Prim Bildirimi Halinde Hizmet Dökümü Nasıl Okunur?
Eksik prim bildirimi, asgari ücretten gösterilmeden daha geniş bir sorundur. Eksiklik kazançta olabileceği gibi prim ödeme gün sayısında da olabilir. İkisi hizmet dökümünde ayrı ayrı görülür.
Önce her ayın kazancına bakın. Kazanç gerçek ücretinizin altındaysa düşük prim bildirimi vardır.
Sonra gün sayısına bakın. Çalıştığınız halde ay içinde 30 günden az gün görünüyorsa eksik gün bildirimi söz konusu olabilir.
İşveren eksik gün bildirirken eksik gün sayısını ve nedenini de beyan etmek zorundadır. Dökümde gün eksikse bu neden işverene sorulabilir.
Eksiklik görüldüğünde şu adımlar izlenebilir.
- Eksik ayları ve gerçek ücretle arasındaki farkı not edin
- Farkı gösteren delilleri toplayın
- SGK’ya yazılı başvurarak işyerinin denetlenmesini isteyin
- Kayıp büyükse iş mahkemesinde dava açmayı değerlendirin
Bir sınır da bilinmelidir. Denetimde kayda dayanmadan çalıştığı belirlenen sigortalının eksik bildirilen kazancı için Kurum en çok geriye dönük bir yılı dikkate alır.
Bu sınır yalnızca Kurumun denetim tespiti içindir. Daha eski dönemler için dava yolunu değerlendirmek gerekir.
Kurum eksik bildirimi tespit ederse, şartları taşıyan sigortalıya hastalık ve analık sigortalarından gerekli ödemeleri yapar.
Hiç bildirilmeyen dönemler ise ayrı bir konudur. Bu durumda hizmet tespit davası ve sigortasız çalışan işçinin hakları yazılarına bakabilirsiniz.
Yargıtay Kararında Sigortanın Düşük Ücretten Yatırılması
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, düşük ücretten prim yatırılmasının işçiye ne hak verdiğini bir kararında şöyle ortaya koymuştur.
“4857 sayılı İş Kanunun 24/II-f maddesine göre çalışma koşullarının uygulanmaması işçiye haklı fesih imkanı tanıdığından ve işçinin gerçek ücreti yerine düşük ücretten sigorta priminin yatırılması bu anlamda haklı fesih imkanı verdiğinden davacı işçinin iş sözleşmesini haklı nedenle feshettiği kabul edilmeli ve kıdem tazminatı talebi hüküm altına alınmalıdır.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2017/14099 K.2020/2109, 12.02.2020[8]
Davada işçi, fesih ihtarnamesinde sigorta primlerinin gerçek ücret üzerinden yatırılmadığını belirtmiştir. Yargılamada son iki ay dışındaki dönemlerde primlerin eksik ücret üzerinden ödendiği anlaşılmıştır. Mahkeme feshi haklı bulmayıp kıdem tazminatını reddetmiştir.
Daire kararı bozmuştur. Son iki ay için gerçek ücret üzerinden prim ödenmesinin önceki dönemlerin sosyal güvenlik haklarını olumsuz etkilediğini, bu yüzden haklı fesih imkanının devam ettiğini ve altı iş günlük süreden etkilenmediğini belirtmiştir. Güncel kararlara Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
İlgili yazılar: SGK eksik gün nedenleri.
Sigortanın Asgari Ücretten Gösterilmesi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Asgari ücretten sigortayla ilgili en sık sorulanlar aşağıda yanıtlandı.
Asgari ücretten sigorta kıdem tazminatını etkiler mi?
Kıdem tazminatı gerçek ücret üzerinden hesaplanmalıdır. İşçi gerçek ücretini banka kayıtları ve tanık gibi delillerle ispatlamak zorundadır. İspatlanamazsa hesap SGK’ya bildirilen ücrete göre yapılabilir.
Sigorta asgari ücretten yatırılıyorsa istifa edip kıdem alabilir miyim?
Gerçek ücret yerine düşük ücretten prim yatırılması haklı fesih sebebidir. Fesih bildiriminde bu nedenin açıkça yazılması gerekir. Haklı fesihte şartları varsa kıdem tazminatı ödenir.
İşverene hangi yaptırım uygulanır?
Prime esas kazançları eksik bildiren işverene Kurum idari para cezası uygular. Eksik primler de işverenden tahsil edilir. Bu yaptırımlar işçinin zararını kendiliğinden gidermez.
Hizmet dökümümü nereden görebilirim?
e-Devlet üzerinden SGK hizmet dökümüne ulaşılabilir. Dökümde her ayın prim gün sayısı ve kazancı yer alır. Gerçek ücretinizle karşılaştırarak eksik bildirimi görebilirsiniz.
Eksik bildirilen ücret için dava açma süresi var mı?
Ücret alacağı için zamanaşımı süresi beş yıldır. Çalışmanın hiç bildirilmediği hallerde hizmet tespiti için ayrıca beş yıllık dava süresi vardır. Süre hesabı için fesih ve hizmet tarihlerine bakmak gerekir.
Kaynaklar
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.80 ↩
- 5510 sayılı Kanun m.102 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/8620 K.2019/19854, 13.11.2019 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.401 ↩
- 5510 sayılı Kanun m.86 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.24/II-f ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2017/14099 K.2020/2109, 12.02.2020 ↩