Emsal ücret araştırması, işçinin gerçek ücretinin delillerle belirlenemediği hallerde mahkemenin aynı işi yapan işçilerin aldığı ücreti araştırmasıdır. Kanun, sözleşmede ücret belirlenmemişse asgari ücretten az olmamak üzere emsal ücretin ödenmesini ister.[1] Araştırma sonucu kıdem tazminatı gibi birçok alacağın hesabına esas olur.
Bu yazıda emsal ücret araştırmasının ne zaman yapıldığı, nasıl yürütüldüğü ve işçinin neye dikkat etmesi gerektiği anlatılıyor. Alacakların genel çerçevesi için işçilik alacakları rehberine bakabilirsiniz.
Emsal Ücret Araştırması Nedir ve Ne Zaman Yapılır?
İşçilik alacaklarının çoğu ücret üzerinden hesaplanır. Ücret tartışmalı olduğunda tüm hesap belirsizleşir. Mahkeme bu belirsizliği gidermek için emsal ücret araştırmasına başvurur.
Araştırma iki durumda gündeme gelir. Birincisi, iş sözleşmesinde ücretin hiç kararlaştırılmamış olmasıdır. İkincisi, bordrolarda yazan ücretin gerçeği yansıtmadığı şüphesinin doğmasıdır.
Yargıtay ikinci durumda şüphenin dosya içeriğinden doğmasını arar. İşçinin kıdemi, unvanı, fiilen yaptığı iş ve işyerinin özellikleri bordrodaki ücretle uyuşmuyorsa araştırma yapılır.[2]
Emsal Ücret Araştırması Nasıl Yapılır?
Mahkeme araştırmayı ilgili meslek odalarına ve sendikalara yazı yazarak yürütür. İşçi ve işveren kuruluşlarından da bilgi istenir.
Yazıda işçinin meslekte geçirdiği süre, işyerinde çalıştığı tarihler, meslek unvanı ve fiilen yaptığı iş bildirilir. Gelen cevaplar tanık beyanlarıyla birlikte değerlendirilir.
Yargıtay kararlarında Türkiye İstatistik Kurumu’nun internet sitesindeki kazanç bilgisi sorgulama ekranının da dikkate alınması istenmiştir. Tek bir kurumun yazısı çoğu zaman yeterli sayılmaz. Tüm deliller birlikte değerlendirilerek sonuca gidilir.
Emsal ücret ile gerçek ücret aynı şey değildir. Gerçek ücret işçinin fiilen aldığı tutardır ve her türlü delille ispatlanabilir. Emsal ücret ise gerçek ücret belirlenemediğinde başvurulan bir tahmindir ve son çare niteliği taşır.
Emsal Ücret Araştırmasında Hangi Bilgiler Önemlidir?
Kanun ve Yargıtay uygulaması ücretin belirlenmesinde birçok unsuru sayar. Bu unsurlar işçinin kişisel özelliklerinden işyerinin yapısına kadar uzanır.
| Bilgi | Neden önemlidir? |
|---|---|
| Meslekteki ve işyerindeki kıdem | Deneyim ücret düzeyini doğrudan etkiler |
| Meslek unvanı | Aynı unvandaki işçiler karşılaştırılır |
| Fiilen yapılan iş | Unvan ile görev farklıysa gerçek görev esas alınır |
| İşyerinin özellikleri | Büyüklük ve sektör ücret düzeyini değiştirir |
| Emsal işçilerin ücreti | Aynı ya da benzer işyerlerindeki ücretler karşılaştırılır |
Bu listeye iş sözleşmesinin türü ve örf ve adet de eklenebilir. Mahkeme hangi unsurun ağır bastığına dosya içeriğine göre karar verir. Tek bir kritere dayanmak yerine tüm unsurlar birlikte gözetilir.
Emsal Ücret Araştırması Hangi Alacakları Etkiler?
Ücret, işçilik alacaklarının büyük bölümünün hesap temelidir. Kıdem ve ihbar tazminatı giydirilmiş ücret üzerinden bulunur. Giydirilmiş ücret asıl ücrete ek olarak sağlanan para ve parayla ölçülebilen menfaatleri de içerir.
Fazla çalışma, hafta tatili ve yıllık izin ücreti ise çıplak ücret üzerinden hesaplanır. Araştırma sonucunda bulunan ücret bu alacakların da tutarını değiştirir. Hesaplanacak kalemlerin tamamını görmek için tüm işçi alacakları hesaplama aracı kullanılabilir.
Araştırma sonucu yalnızca tazminat hesabını etkilemez. İşçiye bordroda gösterilenden fazla ücret ödenmesi gerektiği anlaşılırsa geçmiş dönemlere ait ücret farkı alacağı da doğar. Bu fark da ücret alacağı olarak beş yıllık zamanaşımına tabidir.
Kıdem tazminatında hangi ücretin esas alındığı kıdem tazminatına esas ücret yazısında ayrıca anlatılıyor.
Emsal Ücret Araştırması Her Davada Yapılmaz
İmzalı bordro ve diğer belgeler ücreti açıkça gösteriyorsa araştırma gerekmez. Yargıtay, emsal ücreti yalnızca bordrodaki ücretin gerçeği yansıtmadığı şüphesi ortaya çıktığında ister. Şüphe yoksa bordro esas alınır.
Ücretin ispatı kural olarak işçiye aittir. İşveren ise ücret hesap pusulası ve çalışma belgesi düzenlemekle yükümlüdür. Bu belgelerin düzenlenip düzenlenmediği de değerlendirmede dikkate alınır.[3]
İşçi bordroda yazandan daha yüksek bir ücret iddia ediyorsa bunu delille desteklemelidir. Banka kayıtları ile makbuzlar ve tanık beyanları bu amaçla kullanılır. Ücretin bir kısmı elden ödeniyorsa konu işçiye elden ödeme yapılması yazısında anlatılan ispat kurallarına bağlıdır.
Ücret iddiasında işçinin daha önce imzaladığı bir ibraname varsa bu belge ayrıca değerlendirilir. İbranamenin hangi şartlarda geçerli sayıldığı ibraname geçerlilik şartları yazısında anlatılıyor.
Emsal Ücret Araştırması Sonucuna İtiraz Edilebilir mi?
Araştırma sonucu bilirkişi raporuna yansır. Taraflar rapora süresi içinde itiraz edebilir. İtirazda hangi meslek unvanının ve hangi işyeri özelliklerinin esas alınması gerektiği somut olarak belirtilmelidir.
İtiraz metni için bilirkişi raporuna itiraz dilekçesi örneği kullanılabilir.
Gerekirse mahkemeden ek rapor istenir. Mahkeme yetersiz bir araştırmayla hüküm kurarsa karar eksik inceleme nedeniyle bozulabilir. Aşağıda anlatılan Yargıtay kararı da bu nedenle bozulan bir dosyaya ilişkindir.
İşçi Emsal Ücret Araştırmasına Nasıl Hazırlanmalı?
Mahkemenin araştırma yapabilmesi için işçinin bilgilerini net vermesi gerekir. Eksik ya da çelişkili beyan araştırmanın sonucunu zayıflatır.
- Dava dilekçesinde iddia edilen net ücreti açıkça yazın
- Meslek unvanınızı ve fiilen yaptığınız işi ayrı ayrı belirtin
- Meslekte ve işyerinde geçen sürelerinizi tarihleriyle bildirin
- Aynı işi yapan işçilerin ücretlerini bilen tanıklar gösterin
Dava dilekçesinde ücret belirtilmemişse mahkeme işçiye ücretini açıklaması için süre verebilir. İşçi bu sürede iddia ettiği net ücreti bildirmelidir. Mahkeme araştırmayı bu beyana göre şekillendirir ve hesabı bu tutara göre yapar.
Mahkeme talep edilenin üzerinde bir ücretle hüküm kuramaz. Emsal ücret iddia edilen ücretten yüksek çıksa bile taleple bağlılık ilkesi geçerlidir. Bu yüzden dilekçedeki ücret beyanı özenle belirlenmelidir.
Ücretin SGK kayıtlarında düşük gösterilmesi de sık görülen bir durumdur. Bu konunun sonuçları sigortanın asgari ücretten gösterilmesi yazısında yer alıyor.
Yargıtay Kararında Emsal Ücret Araştırması
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, emsal ücret araştırmasının yeterli yapılmadığı bir davada şu değerlendirmeyi yapmıştır.
“Mahkemece yapılan ücret araştırması yeterli değildir, ilgili meslek odalarından ve diğer kuruluşlardan yapılacak emsal ücret araştırması ve Türkiye İstatistik Kurumu’nun resmi internet sitesindeki “kazanç bilgisi sorgulama” kısmındaki bilgiler dikkate alınarak belirlendikten sonra sonucuna göre kabul edilen alacaklar ve kıdem tazminatı hakkında karar verilmesi gerekirken eksik inceleme ile hüküm kurulması hatalı olmuştur.”
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2015/15796 K.2017/14216, 15.06.2017[4]
Davada işçi, ücretinin sosyal güvenlik kayıtlarında asgari ücret olarak gösterildiğini ileri sürmüştür. İşveren ise işçinin asgari ücretle çalıştığını savunmuştur.
Mahkeme ticaret odasından yaklaşık asgari ücret alabileceğine dair bir cevap almış ve bir tanığın beyanını dinlemiştir. Daire bu araştırmayı yeterli bulmamış ve kararı bozmuştur. Güncel kararlara Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
Karar, emsal ücret araştırmasında tek bir yazının yeterli olmadığını gösterir. Birden fazla kurumdan bilgi alınmalı ve tüm deliller birlikte değerlendirilmelidir. Kanun metnine 4857 sayılı İş Kanunu sayfasından ulaşılabilir.
Emsal Ücret Araştırması Hakkında Sık Sorulan Sorular
Emsal ücretle ilgili en sık sorulanlar aşağıda yanıtlandı.
Emsal ücret araştırmasını kim yapar?
Araştırmayı mahkeme yürütür. Meslek odalarına ve sendikalara yazı yazılır. Gelen cevaplar bilirkişi raporunda ve tanık beyanlarıyla birlikte değerlendirilir.
Emsal ücret asgari ücretten düşük çıkabilir mi?
Hayır. Kanun, emsal ücretin asgari ücretten az olmamasını ister. Ücret kararlaştırılmamışsa bu alt sınır uygulanır.
İmzalı bordro varsa emsal ücret araştırması yapılır mı?
Kural olarak yapılmaz. Bordrodaki ücretin gerçeği yansıtmadığı şüphesi doğarsa araştırma gündeme gelir. Bu şüphe, işçinin kıdemi ile unvanının ve yaptığı işin bordro ücretiyle uyuşmamasından doğar.
Kurumlardan gelen ücret bilgisi mahkemeyi bağlar mı?
Hayır. Gelen yazılar tek başına yeterli sayılmaz. Mahkeme tanık beyanları ve diğer belgelerle birlikte değerlendirme yapar.
Ücret iddiasını işçi mi ispatlar?
Kural olarak ücretin miktarı konusunda ispat yükü işçidedir. İşverenin ücret hesap pusulası vermemesi gibi eksiklikler bu değerlendirmede dikkate alınır. Bu yüzden delil toplamak önemlidir.
Kaynaklar