Hakkaniyet indirimi, mahkemenin tanık anlatımına dayanarak hesapladığı bazı işçilik alacaklarından takdiren yaptığı kesintidir. Kanunda bu indirimi düzenleyen bir madde ya da sabit bir oran yoktur. Yöntem Yargıtay uygulamasıyla oluşmuştur.
Bu yazıda indirimin hangi alacaklarda yapıldığı, hangi hallerde yapılmadığı ve oranın nasıl belirlendiği anlatılıyor. Alacak türlerinin genel çerçevesi için işçilik alacakları rehberine bakabilirsiniz.
Hakkaniyet İndirimi Nedir ve Neden Yapılır?
Fazla çalışma çoğu işyerinde yazılı belgeye bağlanmaz. İşçi bu çalışmayı genellikle tanık beyanlarıyla ispat eder.
Tanıklar çalışma saatlerini yaklaşık olarak söyler. Mahkeme bu yaklaşık anlatıma dayanarak hesaplanan tutarın gerçeğin üzerinde kalmış olabileceğini düşünür. Aradaki belirsizliği gidermek için hesaplanan tutardan takdiren bir indirim yapar.
Hakkaniyet indirimi bu nedenle bir ceza değildir. İşçinin hakkını reddetmez, yalnızca ispatın kesin olmayan kısmını hakkaniyete uygun biçimde azaltır.
Yargıtay kararlarında indirimin yasal bir dayanağı olmadığı, yerleşik uygulamayla oluştuğu belirtilir. Bu nedenle mahkemenin indirim oranını dosya içeriğine göre açıklaması beklenir. Gerekçesiz ve yüksek oranlı indirim denetimden geçmeyebilir.
Hakkaniyet İndirimi Hangi Alacaklarda Yapılır?
İndirim, tanık beyanlarıyla belirlenen üç alacak kaleminde gündeme gelir. Yargıtay İçtihatları Birleştirme Büyük Genel Kurulu kararında bu kalemleri açıkça sayar.[1]
- Fazla çalışma ücreti
- Hafta tatili ücreti
- Ulusal bayram ve genel tatil ücreti
Kararda, bu alacaklar tanık beyanlarına dayalı belirlendiğinde hakimin takdirine bağlı bir indirim yapılacağı da belirtilmiştir. İndirim oranı işçi tarafından önceden öngörülemediği için bu alacakların tam tutarı dava açılırken bilinemez ve dava çoğu zaman kısmi dava olarak açılır.
Hakkaniyet indirimi bu üç kalemle sınırlı kalır. Kıdem ve ihbar tazminatı gibi hesap yöntemi kanunda belli olan alacaklar bu yolla azaltılmaz. Fazla çalışmanın ne zaman doğduğunu ve nasıl hesaplandığını fazla mesai sayfasından görebilirsiniz.
Hakkaniyet İndirimi Hangi Durumlarda Yapılmaz?
Yargıtay’a göre indirimin dayanağı delilin niteliğidir. Alacak yazılı belgelere ve işveren kayıtlarına dayanıyorsa indirim yapılmaz. Tanık beyanı yerine somut kayıt bulunduğunda belirsizlik de ortadan kalkar.
İndirim yapılmayan hallere şunlar örnek verilebilir.
- İşyeri giriş çıkış kartı kayıtlarına göre yapılan hesap
- Giriş ve çıkış saatlerinin yazılı olduğu imzalı puantaj
- İşverenin tuttuğu vardiya çizelgeleri
Bazı dönemler belgeye, bazı dönemler tanığa dayanıyorsa indirim yalnızca tanığa dayanan dönemin tutarı üzerinden yapılır. Belgeye dayanan dönem indirimden etkilenmez.
Puantaj kaydı varsa ama kayıtta giriş ve çıkış saatleri yoksa fazla çalışma esasen tanıkla ispatlanmış sayılır. Bu durumda o dönem için de indirim yapılır. Belgenin adı kadar içeriği de önemlidir.
Hakkaniyet İndirimi Oranı Ne Kadardır?
Kanunda sabit bir oran bulunmaz. Yargıtay, indirimin işçinin çalışma şekline, işin düzenlenmesine ve hesaplanan fazla çalışma ücretinin miktarına göre takdir edilmesini ister. Oranın hakkın özünü ortadan kaldıracak düzeye ulaşmaması da şarttır.
| Etken | Oranı nasıl etkiler? |
|---|---|
| Çalışılan dönemin uzunluğu | Dönem uzadıkça belirsizlik artar ve indirim ihtiyacı büyür |
| Hesaplanan miktar | Tutar yükseldikçe mahkeme indirim konusunda daha dikkatli davranır |
| İşin düzenlenmesi | Çalışma düzeni belirli ve istikrarlıysa indirim azalabilir |
| Tanık beyanlarının tutarlılığı | Tutarlı anlatım indirimin makul sınırda kalmasını sağlar |
Yargıtay yüksek oranlı indirimleri de denetler. Hakkın özünü ortadan kaldıracak kadar yüksek bir indirim, kararın bozulma sebebi olabilir. Bu yüzden dosyadaki oranın makul olup olmadığı istinaf ve temyiz aşamasında değerlendirilir.
Hakkaniyet İndirimi Örnekle Nasıl İşler?
Varsayımsal bir örnek işleyişi gösterir. Bilirkişi, tanık beyanlarına göre fazla çalışma ücretini 200.000 TL olarak hesaplamış olsun. Mahkeme yüzde 20 indirim yaparsa hükmedilen tutar 160.000 TL olur.
Oran her dosyada farklıdır. Örnek yalnızca hesabın mantığını gösterir, belirli bir oranı vaat etmez. Tahmini tutarı görmek için tüm işçi alacakları hesaplama aracı kullanılabilir, ancak araç mahkemenin takdiri indirimini içermez.
Bilirkişi hesabına karşı bilirkişi raporuna itiraz dilekçesi örneği yol gösterebilir.
İşçi Hakkaniyet İndirimini Nasıl Azaltabilir?
İndirimin ana nedeni ispatın tanığa dayanmasıdır. Belge sayısı arttıkça indirim payı küçülür. Bu yüzden delil toplamak baştan önem kazanır.
- İşyeri giriş çıkış kayıtlarının mahkemece işverenden istenmesini talep etmek
- Çalışma saatlerini gösteren yazışmaları ve vardiya listelerini saklamak
- Aynı dönemde çalışmış tanıkları önceden belirlemek
- Bordrolardaki fazla mesai tahakkuklarını incelemek
İşveren kayıtları sunmazsa mahkeme bunun sonucunu delil değerlendirmesinde gözetir. Kayıtların işverenden getirtilmesi, hakkaniyet indirimini tek başına küçültebilecek yollardan biridir.
Hakkaniyet İndirimi Davanın Seyrini Nasıl Etkiler?
İndirim oranı hükümden önce bilinmediği için işçi alacağın tam tutarını baştan göremez. Bu belirsizlik nedeniyle işçi, dava açarken tutarı kesin olarak gösteremeyebilir ve davayı kısmi dava olarak açar. Davanın nasıl kurulacağı dosyadaki delillere göre değişir.
Zamanaşımı bakımından da dikkatli olmak gerekir. Fazla çalışma ücreti de ücret gibi beş yıllık süreye tabidir. Ayrıntılar işçilik alacakları zamanaşımı yazısında yer alıyor.
Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak gerekir. İş sözleşmesine dayanan işçi alacağı ve tazminatı için arabuluculuk dava şartıdır.[2] Taraflar anlaşırsa mahkemenin takdiri indirim riski de ortadan kalkar.
Hakkaniyet İndirimi ile Karıştırılan Kavramlar
İndirim her işçilik alacağı için geçerli değildir. Aylık ücret ile yıllık izin ücreti ve kıdem tazminatı gibi alacaklar kayıtlara ve kanuni hesaba dayanır. Bu alacaklarda mahkeme takdiri indirim yapmaz.
Kıdem tazminatının nasıl bulunduğu kıdem tazminatı yazısında anlatılıyor. Hesapta giydirilmiş ücret ve çalışma süresi esas alınır. İndirim kalemi bulunmaz.
Ücretin miktarı tartışmalıysa önce gerçek ücret belirlenir. Bu işlem hakkaniyet indiriminden ayrıdır ve ayrı delillerle yapılır. Emsal ücret araştırması yazısı bu yolu anlatıyor.
Alacakların tamamını bir arada görmek için feshe bağlı işçilik alacakları yazısındaki sınıflandırma da yardımcı olur. Fazla çalışma ücreti feshe bağlı olmayan gruptadır ve çalışma sürerken de istenebilir.
Yargıtay Kararında Hakkaniyet İndirimi
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, indirimin hukuki dayanağını ve sınırını bir kararında şöyle açıklamıştır.
“İşçinin fazla çalışma alacaklarından indirim yapılması konusunda yasal bir düzenleme bulunmamaktadır. Fazla çalışmaların uzun bir süre için hesaplanması ve miktarın yüksek çıkması halinde Yargıtayca son yıllarda indirim yapılması gerektiği istikrarlı uygulama halini almıştır.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2021/4888 K.2021/9439, 20.05.2021[3]
Davada bilirkişi raporu, işçinin 2011 sonrası dönemine ait fazla çalışma alacağını imzalı puantaj kayıtlarına göre hesaplamıştır. Mahkeme bu dönem için indirim yapmamıştır.
Daire puantaj kayıtlarında giriş ve çıkış saatlerinin yer almadığını tespit etmiştir. Fazla çalışmanın bu dönemde de esasen tanık beyanlarıyla ispatlandığını belirterek uygun bir oranda indirim yapılması gerektiğine karar vermiş ve hükmü bozmuştur. Güncel kararlara Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
Hakkaniyet İndirimi Hakkında Sık Sorulan Sorular
İndirimle ilgili en sık sorulanlar aşağıda yanıtlandı.
Hakkaniyet indirimi kanunda düzenlenmiş midir?
Hayır. Yargıtay bu konuda yasal bir düzenleme bulunmadığını belirtir. İndirim, yerleşik uygulamayla oluşmuş bir takdir yöntemidir.
Kıdem tazminatından hakkaniyet indirimi yapılır mı?
Hayır. İndirim, tanık beyanıyla belirlenen fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil ücretleri için gündeme gelir. Kıdem tazminatı kanuni hesaba dayandığı için bu yolla azaltılmaz.
İndirim oranını kim belirler?
Oranı mahkeme takdir eder. Bilirkişi seçenekli hesap sunabilir, ancak karar mahkemeye aittir. Yargıtay oranın hakkın özünü ortadan kaldırmamasını arar.
İşyeri kayıtları varsa indirim yapılır mı?
Hayır. Fazla çalışma yazılı belgelere ve işveren kayıtlarına dayanıyorsa indirim yapılmaz. Kayıtlar yalnızca bazı dönemleri kapsıyorsa indirim kayıtsız dönemler için yapılır.
İndirim kararına itiraz edilebilir mi?
Evet. Oranı fazla bulan taraf istinaf ve temyiz yoluna başvurabilir. Hakkın özünü ortadan kaldıran bir indirim bozma sebebi sayılabilir.
Kaynaklar