İşçilik alacakları, işçinin iş sözleşmesi nedeniyle işverenden isteyebileceği ücret ile tazminat gibi parasal haklardır. Maaş ve fazla mesai ücreti çalışma sırasında doğar. Kıdem ile ihbar tazminatı ise sözleşme sona erince gündeme gelir.
Ücret ve izin ücretiyle başlıca tazminatlar için zamanaşımı süresi beş yıldır.[1] Bu rehber işçilik alacaklarının türlerini, ne zaman doğduklarını ve nasıl istendiklerini tek yerde toplar. Kendi tutarınızı görmek için tüm işçi alacakları hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
İşçilik Alacakları Nelerdir?
İşçilik alacakları iki ana başlıkta toplanır. Birincisi çalışmanın karşılığı olan ücret niteliğindeki alacaklardır. İkincisi sözleşmenin sona ermesine bağlı doğan tazminatlardır.
| Alacak | Ne zaman doğar? | Ayrıntılı yazı |
|---|---|---|
| Aylık ücret | Her ücret döneminin sonunda | Maaşı ödenmeyen işçi |
| Fazla çalışma ücreti | Haftalık kırk beş saati aşan çalışmada | Fazla mesai hesaplama |
| Hafta tatili ve genel tatil ücreti | Tatil günlerinde çalışılınca | UBGT ücreti |
| Yıllık izin ücreti | Sözleşme sona erince | Yıllık ücretli izin |
| Kıdem tazminatı | Hak doğuran ayrılışta | Kıdem tazminatı |
| İhbar tazminatı | Bildirim süresine uyulmazsa | İhbar tazminatı |
| İşe başlatmama tazminatı | Geçersiz fesih sonrası işe başlatılmazsa | İşe iade davası |
Bu tablo her işçiye hepsinin ödeneceği anlamına gelmez. Hangi alacağın doğduğu çalışma süresine, feshin biçimine ve işçinin fiilen yaptığı çalışmaya bağlıdır. Her işçinin dosyası bu yüzden ayrı değerlendirilir.
Feshe Bağlı ve Feshe Bağlı Olmayan İşçilik Alacakları
İşçilik alacakları fesihle ilişkilerine göre ikiye ayrılır. Kıdem tazminatı ile ihbar ve kötüniyet tazminatı feshe bağlıdır. Sözleşme bitmeden doğmazlar.
Ücret, fazla çalışma ve tatil ücretleri feshe bağlı değildir. İşçi çalışırken de bu alacakları isteyebilir. Ayrımın zamanaşımı, haklı fesih ve sorumluluk üzerindeki etkileri feshe bağlı işçilik alacakları yazısında ayrıntılı anlatılıyor.
Bu ayrım pratikte önem taşır. Ödenmeyen ücret işçiye haklı fesih hakkı verir ve kıdem tazminatının doğmasına yol açabilir.[2] Sözleşmeyi bu yolla fesheden işçi ihbar tazminatı alamaz.
İşçilik Alacaklarının Hesabında Gerçek Ücret
Alacakların büyük bölümü ücret üzerinden hesaplanır. Bu yüzden ücretin doğru belirlenmesi hesabın temelidir. Kıdem ve ihbar tazminatı giydirilmiş ücrete, fazla çalışma ve izin ücreti ise çıplak ücrete göre bulunur.
Bordroda yazan ücret her zaman gerçeği yansıtmaz. Üç ayrı konu bu noktada öne çıkar.
- Sigortanın asgari ücretten gösterilmesi, primlerin eksik yatırılmasına yol açar
- Ücretin bir kısmının elden ödenmesi ispat sorunu yaratır
- Ücret belirlenemezse emsal ücret araştırması yapılır
Sigortanın asgari ücretten gösterilmesi yazısı eksik prim bildiriminin sonuçlarını anlatır. İşçiye elden ödeme yazısı ödemenin nasıl ispat edileceğini açıklar. Emsal ücret araştırması yazısı mahkemenin ücreti nasıl belirlediğini gösterir.
Sözleşmede ücret kararlaştırılmamışsa işveren, asgari ücretten az olmamak üzere emsal ücreti ödemekle yükümlüdür.[3] Kıdem tazminatında hangi ücretin esas alındığı kıdem tazminatına esas ücret yazısında yer alıyor.
Ücretin Ödenmesi ve Maaştan Kesinti
Ücret en geç ayda bir ödenmek zorundadır. Ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde ödenmeyen ücret nedeniyle işçi iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir.[4] Gününde ödenmeyen ücrete mevduata uygulanan en yüksek faiz işler.
Ücretten her kesinti yapılamaz. Vergi, sigorta primi ve icra gibi kanuni kesintilerin dışında ceza kesintisi ancak sözleşmede gösterilen sebeplerle ve sınırlı olarak yapılabilir. Ayrıntılar maaştan kesinti yazısında anlatılıyor.
Maaşı hiç ödenmeyen işçinin başvuracağı yollar maaşı ödenmeyen işçi nereye başvurmalı yazısında sıralanmıştır. Bu yazı çalışmaktan kaçınma ve haklı fesih ile arabuluculuk ve icra yollarını karşılaştırır.
Maaşa her yıl zam yapılması gerekip gerekmediği için maaşa zam zorunluluğu yazısına bakabilirsiniz.
Yıllık İzin Ücreti ve Fazla Mesaide Hesap Esası
Kullanılmayan yıllık izin ücreti, sözleşmenin sona erdiği tarihteki ücret üzerinden ödenir.[5] Hak kazanılmış izin kullanılmamışsa bu alacak sözleşme sona erince doğar. İzinlerin kullandırıldığını ispat etmek işverene düşer.
Fazla çalışma ve hafta tatili ücreti ise fiilen çalışılan günlere göre hesaplanır. Bu alacaklarda çalışmayı ispat etme yükü işçidedir. Çalışmanın belge yerine tanıkla ispatlandığı hallerde mahkeme hakkaniyet indirimi yapabilir.
İşçilik Alacakları Kimden İstenir?
Alacağın muhatabı çoğu zaman iş sözleşmesindeki işverendir. İşyeri devredilmişse ya da işçi alt işveren yanında çalışmışsa sorumluluk genişler.
İşyeri devrinde devirden önce doğmuş ve devir tarihinde ödenmesi gereken borçlardan devreden ve devralan işveren birlikte sorumludur. Devredenin sorumluluğu devir tarihinden itibaren iki yıl ile sınırlıdır.[6]
Asıl işveren ile alt işveren arasındaki ilişkide asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı bu işyeriyle ilgili yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur.[7] Devrin sonuçları iş yerinin devri yazısında anlatılıyor.
Alacaklar brüt tutar üzerinden hesaplanır, ele geçen tutar ise kesintilerden sonra belirlenir. Brüt ve net arasındaki farkı görmek için brütten nete ve netten brüte araçları kullanılabilir.
İşçilik Alacaklarında Zamanaşımı
Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır. Yıllık izin ücreti ile kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve kötüniyet tazminatı için de aynı süre geçerlidir. Süre alacağın istenebilir hale geldiği andan başlar.[8]
Dava açmak ve icra takibi başlatmak zamanaşımını keser. Arabuluculuk bürosuna başvurmak ise süreyi durdurur. İhtarname ve iş müfettişliğine şikayet süreyi kesmez.
Tüm süreler, başlangıç anları ve eski sözleşmelere ilişkin istisnalar işçilik alacakları zamanaşımı yazısında tablo halinde verilmiştir.
Hakkaniyet İndirimi
Bazı işçilik alacakları tanık beyanıyla ispat edilir. Fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil ücretinde mahkeme bu durumda hesaplanan tutardan takdiren indirim yapar. Buna hakkaniyet indirimi denir.
Hesaplamaya itiraz edecekler bilirkişi raporuna itiraz dilekçesi örneğine göz atabilir.
İndirimin kanunda sabit bir oranı yoktur. Alacak yazılı belgelere dayanıyorsa indirim yapılmaz. Konunun ayrıntıları hakkaniyet indirimi yazısında anlatılıyor.
İşçilik Alacakları Nasıl Talep Edilir?
İşçilik alacaklarını istemenin üç yolu vardır. Bunlar arabuluculuk, ilamsız icra takibi ve iş mahkemesinde davadır. Kanuna ya da iş sözleşmesine dayanan işçi alacağı ve tazminatı için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır.[9]
İcra takibi başlatmak için arabuluculuk gerekmez. İşveren itiraz ederse itirazın iptali davasından önce arabuluculuk şartı aranır. Bu yolların ayrıntısı tazminatını alamayan işçi yazısında anlatılıyor.
Dava yoluna gidecekler işçilik alacakları dava dilekçesi örneğinden yararlanabilir.
İbraname imzalanmışsa geçerliliği ayrıca incelenmelidir. İbra sözleşmesinin yazılı olması, bir aylık sürenin geçmesi, alacağın türünün ve miktarının yazılması ve ödemenin banka aracılığıyla yapılması şarttır.[10] Bu şartları taşımayan ibraname kesin olarak hükümsüzdür.
Çalışırken İşçilik Alacağı İstenebilir mi?
Feshe bağlı olmayan alacaklar çalışırken de istenebilir. Ücret ödenmiyorsa işçi iş sözleşmesi sürerken de arabulucuya başvurabilir ya da icra takibi başlatabilir. İş ilişkisi devam ettiği için işverenin tepkisi de hesaba katılmalıdır.
Zamanaşımı çalışma sürerken de işler. Beş yıldan eski dönemlerin ücreti bu nedenle istenemeyebilir. İşçinin bu riski bilerek hareket etmesi gerekir.
Başvurudan Önce Hazırlık
Her yolda işe aynı hazırlıkla başlanır. Eksik belge, alacağın ispatını zorlaştırır.
- İş sözleşmesi ile bordrolar ve SGK hizmet dökümü
- Maaşın yattığı banka hesabının dökümü
- Fesih bildirimi ve işverenle yapılan yazışmalar
- Varsa çalışma saatlerini gösteren kayıtlar
Alacak kalemlerinin tamamı baştan listelenmelidir. Arabuluculuk anlaşmasında yer almayan kalem için sonradan dava açmak güçleşebilir. Hesaba başlamadan önce fesih tarihi ve çalışma süresi netleştirilmelidir.
Yargıtay Kararında İşçilik Alacaklarının Hesabı
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, işçilik alacaklarının dayandığı ücretin gerçeği yansıtmayabileceğini bir kararında şöyle belirtmiştir.
“Çalışma yaşamında daha az vergi ya da sigorta pirimi ödenmesi amacıyla zaman zaman, iş sözleşmesi veya ücret bordrolarında gösterilen ücretlerin gerçeği yansıtmadığı görülmektedir. Bu durumda gerçek ücretin tespiti önem kazanır.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/8620 K.2019/19854, 13.11.2019[11]
Davada işçi, ücretinin bir kısmının bankaya yatırıldığını, bir kısmının elden verildiğini ileri sürmüştür. Bordroda temel ücretin düşürülüp farkın fazla mesai olarak gösterildiğini de belirtmiştir. Mahkeme işçinin en son ücretini asgari ücret kabul ederek hesap yapmıştır.
Daire kararı bozmuştur. Gerçek ücretin belirlenmesi için emsal ücret araştırması yapılması gerektiğini, bordroların ise imzalı olsa da gerçeği yansıtmadığını belirtmiştir. Güncel kararlara Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
Karar, işçilik alacaklarının büyük bölümünün gerçek ücrete bağlı olduğunu gösterir. Ücret yanlış belirlenirse tazminatlar ve fazla çalışma alacağı da yanlış hesaplanır. Kanun metnine 4857 sayılı İş Kanunu sayfasından erişilir.
Ek yazılar: işçinin avans talebi, işveren konkordato ilan ederse işçi alacakları ve fazla mesainin ispatı.
İşçilik Alacakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
İşçilik alacaklarıyla ilgili en çok sorulanlar aşağıda yanıtlandı.
İşten ayrılırken hangi işçilik alacakları ödenir?
Ödenmemiş ücret, fazla çalışma ve tatil ücretleri ile kullanılmayan yıllık izin ücreti sözleşme sona erince ödenir. Şartları gerçekleşmişse kıdem ve ihbar tazminatı da eklenir. Hangi tazminatın doğduğu ayrılış biçimine bağlıdır.
İşçilik alacakları için zamanaşımı kaç yıldır?
Ücret, yıllık izin ücreti, kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve kötüniyet tazminatı için süre beş yıldır. Eski tarihte sona eren sözleşmelerde farklı süreler uygulanabilir. Bu nedenle fesih tarihine bakmak gerekir.
İşçilik alacakları için arabulucuya başvurmak zorunlu mu?
Dava açmadan önce zorunludur. Kanuna ya da iş sözleşmesine dayanan işçi alacağı ve tazminatı için arabuluculuk dava şartıdır. İcra takibi başlatmak için ise arabuluculuk gerekmez.
İbraname imzalarsam alacaklarım sona erer mi?
Her ibraname geçerli değildir. Yazılı olması, bir ay geçmesi, alacağın türünün ve miktarının yazılması ve ödemenin banka yoluyla yapılması gerekir. Bu şartlar yoksa belge kesin olarak hükümsüzdür.
İşçilik alacaklarını nereden hesaplayabilirim?
Kalemleri tek ekranda görmek için tüm işçi alacakları hesaplama aracı kullanılabilir. Sonuç tahminidir. Mahkeme gerçek ücreti ve çalışma düzenini ayrıca belirler.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32 ve Ek m.3 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.24/II-e ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.401 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32 ve m.34 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.59 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.6 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.2 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.149 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.420 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/8620 K.2019/19854, 13.11.2019 ↩