İşçi avans talebi, ücret ödeme gününden önce çalışılan döneme ait paranın bir bölümünün peşin alınmasıdır. İşçinin avans isteme hakkı vardır, ancak bu hak koşulsuz değildir. Kanun, işverenin avans verme borcunu belirli şartlara bağlamıştır.[1]
Bu yazıda avansın hukuki niteliği, işverenin vermek zorunda olup olmadığı, maaştan nasıl mahsup edildiği ve işten ayrılırken ne olacağı anlatılıyor. Kesintilerin genel çerçevesi için maaştan kesinti yapılabilir mi yazısına bakabilirsiniz.
İşçi Avans Hakkı Nedir?
Avans, işçinin henüz hak kazanmadığı ya da ödeme günü gelmemiş ücretinin önceden verilmesidir. Normal düzende ücret her ayın sonunda ödenir. Sözleşmeyle daha kısa ödeme süreleri belirlenebilir.
Avans bu düzenin istisnasıdır. İşveren verdiği avansı işçiye bağışlamış olmaz. Avans, ilerideki ücretten düşülecek bir ön ödemedir.
Uygulamada avansın üç ayrı anlamı karıştırılır. Bunları ayırmak gerekir.
- Ücretin ödeme gününden önce verilen kısmı olan ücret avansı
- İşçinin işi için yapacağı giderlere verilen masraf avansı
- İzin ücretinin izne çıkmadan önce ödenmesi anlamında yıllık izin avansı
Bu yazı esas olarak ücret avansını anlatır. Masraf avansında işçi, işi için düzenli masraf yapıyorsa kendisine en az ayda bir uygun bir avans verilir.[2] Yıllık izin ücreti ise izne başlamadan önce peşin ödenir ya da avans olarak verilir.[3]
İşveren Avans Vermek Zorunda mı?
İşveren her talepte avans vermek zorunda değildir. Kanun, işçinin zorunlu ihtiyacının ortaya çıkması ve işverenin hakkaniyet gereği ödeyebilecek durumda olması halinde avans borcu öngörür. Avans, işçinin hizmetiyle orantılı olarak verilir.
Bu cümlede üç şart vardır. Bunların her biri ayrı ayrı değerlendirilir.
- İşçinin zorunlu bir ihtiyacı doğmuş olmalıdır
- İşveren avansı hakkaniyet gereği ödeyebilecek durumda olmalıdır
- İstenen tutar işçinin o ana kadar yaptığı çalışmayla orantılı olmalıdır
Zorunlu ihtiyaç, hastalık gibi ertelenemeyen bir gider olabilir. Kanun bu kavramı örneklemez. Somut olayda tutar ve işçinin çalıştığı süre birlikte değerlendirilir.
Bu nedenle işe yeni başlamış bir işçinin çalıştığı günlerin karşılığını aşan avans istemesi zayıf kalır. Çalışmayla orantısız tutar, işçi avans talebinin reddine gerekçe olabilir. Orantı ölçüsünü kanun sayısal olarak belirtmez.
İşçi Avans Talebi Nasıl Yapılır?
Avans talebinin yazılı olması hem işçi hem işveren için güvenlidir. Kısa bir dilekçe ya da e-posta yeterlidir. Talepte tutar, ihtiyacın sebebi ve geri ödeme biçimi yazılabilir.
Taraflar avansın hangi aylık ücretten ve kaç taksitle düşüleceğini baştan kararlaştırırsa sonradan tartışma azalır. İmzasız kalan sözlü bir anlaşmayı ispatlamak hem işveren hem işçi için zordur.
İşveren avans talebini reddederse şartların gerçekten var olup olmadığı tartışma konusu olur. Reddin kendisi ücret alacağını etkilemez. Asıl ücret zamanında ödenmiyorsa maaşı ödenmeyen işçi nereye başvurmalı yazısındaki yollar gündeme gelir.
Avans Maaştan Nasıl Mahsup Edilir?
Avans verilen tutar, ilgili dönemin ücretinden mahsup edilir. İşveren işçiye verdiği ücret pusulasında avans mahsubunu diğer kesintilerden ayrı bir kalem olarak göstermek zorundadır.[4] Pusulada görünmeyen bir avans kesintisi işçiye açıklanmamış olur.
İş Kanunu avans mahsubu için ayrıca bir oran ya da üst sınır koymamıştır. Maaşın dörtte birine ilişkin sınır haciz ve devir için konmuştur.[5] Bu sınır doğrudan avans mahsubuna uygulanan bir kural olarak yazılmamıştır.
Uygulamada mahsup, avansın verilişinde kararlaştırılan taksit planına göre yapılır. Planda yazılı olmayan ve işçinin bilmediği büyük kesintiler sonradan itiraz konusu olur. Kesintinin dayanağı olarak avans makbuzu ve ödeme dekontu saklanmalıdır.
Mahsup edilecek avansın gerçekten verildiği de ispatlanabilmelidir. Avans iddiasını ileri süren taraf, yani işveren bunu kanıtlamakla yükümlüdür.[6] Banka dekontu bu açıdan en güçlü delildir.
İşçi Avans Aldıktan Sonra İşten Ayrılırsa Ne Olur?
İşçi avans aldıktan sonra işten ayrılırsa, avansın çalışmayla karşılanmayan kısmı borç olarak kalır. Kanun, işçinin alacaklarından fazla olduğu ölçüde ücret avanslarını geri vermesini ister.[7] Buradaki ölçü önemlidir.
İşçinin son ücreti ve diğer alacakları avanstan fazlaysa fark ona ödenir. Avans, ödenecek alacaklardan mahsup edilir. Alacakları avans tutarına yetmiyorsa kalan bölüm işçinin borcudur.
İş sözleşmesi sona erdiğinde işçinin ücretinin ve para ile ölçülebilen diğer haklarının tam ödenmesi zorunludur.[8] İşveren avans nedeniyle bu ödemeyi tümüyle durduramaz. Avans iddiası varsa mahsup edilecek miktar belgelerle gösterilmelidir.
Avansın kıdem tazminatından düşülüp düşülmeyeceği de dava konusu olabilir. Bu ihtimalde kıdem alacağını anlatan işçilik alacakları rehberi ve avans ödemelerinin kaydı önem taşır.
Elden Avans Verilirse İspat Nasıl Olur?
İşçi avans ödemesi elden yapılmışsa tartışma çoğunlukla ispatta çıkar. İşveren avans verdiğini söylüyor, işçi ise almadığını ya da ücret olarak aldığını belirtiyor olabilir. Banka dekontu olmayan ödemelerde işçinin imzası aranır.
Elden avans için şu belgeler iş görür.
- İşçinin imzasını taşıyan avans makbuzu
- Avansın hangi aydan düşüleceğini yazan not ya da dilekçe
- Ücret pusulasındaki avans mahsubu satırı
- Avansı kabul ettiğini gösteren yazışma ve mesajlar
İşçi de elden aldığı parayı bir yere not etmelidir. Verilen paranın avans mı yoksa o ayın ücreti mi olduğu belgede yazılmalıdır. Elden ödemelerde yaşanan sorunlar için işçiye elden ödeme yapılması yazısına bakılabilir.
Ücret hesap pusulasını imzalamak, pusuladaki tutarların alındığını gösterir. Pusulada avans mahsubu yazılıysa işçinin sonradan itiraz etmesi zorlaşır. Bu yüzden imzalamadan önce kalemleri okumak gerekir.
Yargıtay Kararında Avans Mahsubu
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, işverenin avans nedeniyle yaptığı mahsup talebini bir kararında inceleme konusu yapmıştır. İşveren, işçiye verdiği avansın kıdem tazminatından düşülmesini istemiş, mahkeme ise bu talep üzerinde durmamıştır.
“Dosyada mevcut banka kayıtlarının incelenmesinde davacı işçinin hesabına avans adı altında yatırılmış tutarlar bulunduğu görülmektedir. Mahkemece, davalı işverenin avans iddiası bakımından davacı asilin beyanı alınmalı ve gerekirse banka kayıtları ile işveren kayıtları üzerinde inceleme yapılarak/yaptırılarak davacı işçinin davalı işverene avans borcu olup olmadığı, varsa miktarı kesin olarak belirlenip davalı işverenin mahsup talebi yönünden oluşacak sonuca göre değerlendirme yapılıp sonuca gidilmesi gerekirken eksik inceleme sonucu karar verilmesi hatalıdır.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/27114 K.2020/15060, 05.11.2020[9]
Daire kararı oybirliğiyle bozmuştur. Bozma, mahsup talebinin kabul edildiği anlamına gelmez. Daire, avansın gerçekten verilip verilmediğinin ve işçinin borcunun kesin miktarının araştırılmasını istemiştir.
Kararın pratik sonucu açıktır. Avans mahsubu iddiası banka kaydı ve işveren kayıtlarıyla tek tek incelenir. Güncel kararlara Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
Avans ve mahsup tutarlarını diğer alacaklarla birlikte görmek için tüm işçi alacakları hesaplama aracı kullanılabilir. Kanun metinlerine mevzuat.gov.tr adresinden bakılabilir.
İşçi Avans Hakkında Sık Sorulan Sorular
Avansla ilgili en çok sorulan sorular aşağıda yanıtlandı.
İşveren avans vermek zorunda mı?
Her durumda zorunlu değildir. Kanun, işçinin zorunlu ihtiyacı bulunması ve işverenin hakkaniyet gereği ödeyebilecek durumda olması halinde, işçinin hizmetiyle orantılı bir avans verilmesini ister. Bu şartlar yoksa işveren talebi reddedebilir.
Avans için yazılı belge gerekir mi?
Kanun avans için özel bir şekil öngörmez. Ancak yazılı talep, makbuz ya da banka dekontu ispat açısından çok önemlidir. Elden verilen avansta imzalı makbuz en sağlam delildir.
Avans maaştan en fazla ne kadar kesilebilir?
İş Kanunu avans mahsubu için ayrı bir oran koymaz. Mahsup, taraflar arasında kararlaştırılan plana göre yapılır ve ücret pusulasında ayrı gösterilir. Haciz sınırı olan dörtte bir kural olarak haciz ve devir için konulmuştur.
Avans aldıktan sonra işten ayrılırsam avansı geri vermem gerekir mi?
Avans, alacaklarınızdan fazla olduğu ölçüde geri verilmelidir. Son ücretiniz ve diğer alacaklarınız avansı karşılıyorsa mahsup yapılır. Karşılamıyorsa kalan kısım borç olarak kalır.
Avans bordroda görünmek zorunda mı?
Evet. İşveren ücret pusulasında avans mahsubunu vergi, sigorta primi ve icra gibi kesintilerden ayrı olarak göstermek zorundadır. Pusulada görünmeyen avans kesintisi sonradan tartışma konusu olur.
Avansı elden aldığımı işveren inkar ederse ne olur?
Avans verdiğini iddia eden işveren bunu ispatlamak zorundadır. İmzalı makbuz, banka kaydı veya bordro bu iddiayı destekler. Belge yoksa mahkeme diğer delillere bakar ve sonucu dosya içeriğine göre verir.
Kaynaklar
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.406 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.416 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.57 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.37 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.35 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.190 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.443 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/27114 K.2020/15060, 05.11.2020 ↩