İbraname, işçinin işverenden olan alacağından vazgeçtiğini yazılı olarak bildirdiği belgedir. Hukuk dilinde bu işleme ibra sözleşmesi denir. İş ilişkisinde ibranamenin geçerli olması için Türk Borçlar Kanunu’nun 420 inci maddesindeki şartların hepsinin bulunması gerekir.[1]
İşten ayrılırken önünüze konan kağıdı imzalamadan önce ne olduğunu bilmek önemlidir. Bu yazıda ibranamenin ne anlama geldiği, hangi şartlarda hükümsüz sayıldığı ve imzaladıysanız neler yapabileceğiniz anlatılıyor. Tazminat hakları için işten çıkarılan işçinin hakları yazısına da bakabilirsiniz.
İbraname Nedir, Ne İşe Yarar?
Bu belgeyle işçi, işverenden istediği bir alacaktan tamamen ya da kısmen vazgeçer. İşveren bu belgeyle işçinin sonradan dava açmasının önüne geçmek ister. Bu yüzden belge çoğunlukla ödeme yapılırken ve iş sözleşmesi biterken önünüze gelir.
Başlığı her zaman “ibraname” olmaz. “Hesap kapatma belgesi”, “mutabakat” ya da “tazminat makbuzu” başlığı taşıyan belgelerin içinde de ibra cümlesi bulunabilir. Önemli olan başlık değil, belgenin içeriğidir.
İkale ile ibra aynı şey değildir. İkale, iş sözleşmesini karşılıklı anlaşarak bitirir. İbra ise alacaklardan vazgeçmeyi düzenler ve aynı belgede ikisi birlikte yer alabilir.
İbranamenin Geçerlilik Şartları Nelerdir?
Kanun, işçiyi korumak için ibra sözleşmesine sıkı şartlar getirmiştir. Aşağıdaki şartlardan biri eksikse belge geçersizdir.
- İbra sözleşmesi yazılı olmalıdır.
- İbra tarihi, iş sözleşmesinin sona ermesinden başlayarak en az bir ay sonra olmalıdır.
- İbra edilen alacağın türü ve miktarı belgede açıkça yazılmalıdır.
- Ödeme, hak edilen tutara göre noksansız yapılmalıdır.
- Ödeme banka aracılığıyla yapılmalıdır.
Bu unsurları taşımayan ibra sözleşmeleri kanunda “kesin olarak hükümsüz” diye nitelenmiştir. Hükümsüz, belgenin baştan itibaren sonuç doğurmaması demektir. İşverenin belgeye dayanarak “alacağınız kalmadı” demesi bu durumda sonuç vermez.
Bir Aylık Bekleme Süresi Neden Var?
Kanun, bu belgenin işten çıkış anında imzalatılmasını engellemek ister. İşçi çıkış günü işini kaybetmenin baskısı altındadır. Bir ay geçtikten sonra imzalanan belgenin daha özgür bir iradeyle verildiği kabul edilir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, bu sürenin amacını işe iade hakkıyla ilişkilendirmiştir. Daire, feshi izleyen bir ay içinde işverenin olası baskılarını azaltmak ve iş güvencesini sağlamak gerektiğini söylemiştir.
“Geçerli ve haklı neden iddialarına dayanan fesihlerde dahi ibraname düzenlenmesi için feshi izleyen bir aylık sürenin beklenmesi gerekir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2014/18162 K.2015/30972, 03.11.2015[2]
Olayda iş sözleşmesi 08.03.2013 tarihinde sona ermiş, ibraname aynı gün düzenlenmiştir. Daire belgenin bir aylık süre geçmeden yapıldığı için geçersiz olduğunu belirtmiştir. Belge yalnızca ödenen tutarlar bakımından makbuz sayılmış, davanın bu belgeye dayanılarak reddedilmesi hatalı bulunmuş ve karar oybirliğiyle bozulmuştur.
Bir ay beklenmesi, alacağın ödenmesinin bir ay ertelenmesi anlamına gelmez. Aynı karar, kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve izin ücreti gibi hakların fesihle birlikte muaccel olduğunu, yani istenebilir hale geldiğini vurgular. Bekleme süresi yalnızca ibranamenin düzenlenme zamanıyla ilgilidir.
Ödemenin Banka Yoluyla Yapılması Şart mı?
Evet. Kanun ödemenin banka aracılığıyla yapılmasını şart koşar. Elden verilen para ya da zarf içinde teslim edilen tutar, ibranamenin geçerliliğine yetmez.
Bu şart, belgenin altındaki ödemenin gerçekten yapıldığını göstermek içindir. Banka dekontu, hem ödeme tarihini hem de tutarı gösterir. Elden ödeme konusunda ayrıntılı bilgi için işçiye elden ödeme yapılması yazısını okuyabilirsiniz.
Banka dışı yolla yapılan ödeme yok sayılmaz. Yargıtay, bu durumda borcun ibra yoluyla değil, tamamen ya da kısmen ifa yoluyla, yani ödenerek sona ereceğini belirtir. Başka bir deyişle ödenen para alacağınızdan düşülür, ama imzanız alacağınızı silmez.
Geçersiz İbraname Ne İşe Yarar? Makbuz Hükmü
Hakkın gerçek tutarda ödendiğini göstermeyen ibra belgeleri, içerdikleri miktarla sınırlı olarak makbuz hükmündedir. Bu durumda dahi ödemenin banka aracılığıyla yapılmış olması gerekir.[3]
Makbuz hükmü şu anlama gelir. Belge, aldığınız parayı kanıtlar ama geri kalan alacaktan vazgeçtiğinizi kanıtlamaz. Gerçek alacak belgede yazan tutardan yüksekse, aradaki fark için dava açılabilir.
Bu kural yalnızca kıdem ve ihbar tazminatı için değil, hizmet sözleşmesinden doğan bütün tazminat alacakları için geçerlidir. Destekten yoksun kalanların ve işçinin diğer yakınlarının isteyebilecekleri tazminatlar da kapsama girer.
İbraname İmzalarsanız Ne Olur?
İmzaladığınız belge şartları taşıyorsa, yazılı alacak kalemleri için ibra geçerli olur. İşçi o kalemler için artık dava açamaz. Bu yüzden imzadan önce belgenin neyi kapsadığını okumak gerekir.
Belge şartları taşımıyorsa imzanız tek başına alacağınızı yok etmez. İşten çıktığınız gün imzaladığınız ibraname çoğu zaman bu gruba girer. Uyuşmazlık çıkarsa belgenin geçerliliğini mahkeme değerlendirir.
Belgeye itiraz etmek isteyenler için ibraya itiraz dilekçesi örneği hazır bulunuyor.
İşveren çoğu zaman “imzalamazsan ödeme yapmam” der. Oysa kıdem ve ihbar tazminatı gibi alacaklar, işçinin ibraname imzalamasına bağlı değildir. Ödeme yapmayan işverene karşı izlenecek yollar tazminatını alamayan işçi ne yapabilir yazısında anlatılmıştır.
Yargıtay Kararında Geçersiz İbraname
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, 28.08.2012 tarihli bir belgeyi şartlar bakımından tek tek incelemiştir. Belge Borçlar Kanunu’nun yeni dönemine girdiği için Daire şu eksiklikleri tespit etmiştir.
“Belgenin iş sözleşmesinin sona erme tarihinden itibaren en az 1 aylık süre geçmeden düzenlendiği, miktar içermediği, belge içerisinde yer alan işçilik alacaklarının banka yoluyla ödendiği yönünde kaydın olmadığı görülmektedir.”
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2016/17836 K.2019/14911, 03.07.2019[4]
Daire ibranamenin geçerli kabul edilemeyeceği sonucuna varmıştır. Mahkemenin ortada geçerli ibra belgesi bulunmadığını söylemesi isabetli görülmüştür.
Ancak karar oybirliğiyle bozulmuştur. Sebep ibranamenin geçerliliği değil, eksik incelemedir. İşçinin ihtarnamesinde kıdem ve ihbar tazminatının eksik yatırıldığını söylemesi nedeniyle, işçiden bu tutarları alıp almadığı sorulmalı ve alınmışsa mahsup edilmeliydi.
Bu karar iki şeyi gösterir. Geçersiz ibranameye değer verilmez. Buna karşılık belgede yazan ve gerçekten ödenen tutarlar alacaktan düşülür.
1 Temmuz 2012 Öncesi İbranameler
Borçlar Kanunu’ndaki bu şartlar 1 Temmuz 2012 tarihinde yürürlüğe girdi. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, bu tarihten önce düzenlenen ibra sözleşmeleri için bir aylık sürenin geçmemiş olmasının ve ödemenin banka yoluyla yapılmamasının tek başına geçersizlik sonucu doğurmayacağını belirtmiştir.
Eski tarihli bir ibranameyle karşılaştıysanız belgenin tarihine dikkat edin. 1 Temmuz 2012 sonrasında düzenlenen belgelerde kanundaki şartlar aranır.
İbraname İmzalamadan Önce Neye Bakılmalı?
Belgeyi okumadan imzalamak en sık yapılan hatadır ve çoğu uyuşmazlığın başlangıcıdır. İmzadan önce şu noktaları kontrol edin. Bunlar kanundaki şartların pratikteki karşılığıdır.
- Belge, iş sözleşmesinin sona ermesinden en az bir ay sonra mı düzenleniyor?
- Hangi alacaklardan vazgeçildiği tek tek, tür ve miktarıyla yazılmış mı?
- Yazılı tutar gerçekte hak ettiğiniz tutara uygun mu?
- Ödeme banka hesabınıza mı yapıldı, dekont var mı?
- Belgede “hiçbir alacağım kalmamıştır” gibi genel bir cümle var mı?
Genel ve belirsiz ifadeler tek başına sorun yaratır, çünkü işçi neden vazgeçtiğini bilmeden imza atmış olur. Alacak türü ve miktarı yazılmamış bir belge, kanundaki açıklık şartını karşılamaz. Yine de bu tür bir belgeyi imzalamak, sonradan ispat zorluğu yaratır.
Elinizde ödeme belgesi yoksa bordro ve banka hesap hareketlerini saklayın. Hangi tutarların ödendiği, mahsup edilecek miktarın bulunması için gereklidir. Alacak kalemlerinin neler olduğunu işçilik alacakları yazısından öğrenebilirsiniz.
İbraname İmzaladıysanız Ne Yapabilirsiniz?
Önce belgenin geçerlilik şartlarını taşıyıp taşımadığına bakın. Tarih, tutar, ödeme yolu ve alacak kalemleri bu incelemenin dayanağıdır. Şartlardan biri eksikse belge hükümsüzdür.
Sonra alacağınızın zamanaşımına uğramadığından emin olun. Süreler alacağın türüne göre değişir. Ayrıntılar için işçilik alacaklarında zamanaşımı yazısına bakabilirsiniz.
Alacağınızın tutarını görmek için hesaplama araçlarından yararlanabilirsiniz. Genel bir kontrol için tüm işçi alacakları hesaplama aracı yeterli olur. Fesih tarihinden itibaren işleyen süreler için işe iade davası yazısına bakın.
Kanunun tam metnine mevzuat.gov.tr adresinden ulaşabilirsiniz. Yargıtay kararlarını Yargıtay karar arama sayfasından arayabilirsiniz.
İbraname Hakkında Sık Sorulan Sorular
İbraname konusunda en çok merak edilenler aşağıda yanıtlandı.
İbraname imzalamak zorunlu mu?
Kanunda işçiyi ibraname imzalamaya zorlayan bir hüküm yoktur. Kıdem ve ihbar tazminatı gibi alacakların ödenmesi de imzaya bağlı değildir. Baskı altında imzalatılan belge ayrıca tartışma konusu olur.
İbraname kaç gün sonra imzalanır?
İbra tarihi, iş sözleşmesinin sona ermesinden başlayarak en az bir ay sonra olmalıdır. Daha erken tarihli belge kanundaki şartı taşımaz ve geçersizdir.
İbraname imzalayan işçi tazminat alabilir mi?
Belge geçerli şartları taşıyorsa yazılı kalemler için dava açılamaz. Şartlar eksikse belge yalnızca ödenen tutar için makbuz sayılır ve kalan alacak istenebilir.
İbranamede miktar yazılmazsa geçerli olur mu?
Hayır. Kanun, ibra konusu alacağın türünün ve miktarının açıkça belirtilmesini şart koşar. Miktar içermeyen belge geçerli ibra sayılmaz.
Tazminat elden ödenirse ibraname geçerli olur mu?
Hayır. Ödemenin banka aracılığıyla yapılması şarttır. Elden ödenen tutar alacaktan düşülür, ama ibranameyi geçerli kılmaz.
İbraname ile ikale aynı şey mi?
Hayır. İkale iş sözleşmesini karşılıklı anlaşmayla bitirir. İbraname ise alacaklardan vazgeçmeyi düzenler. İkinin aynı belgede yer alması mümkündür.
Kaynaklar