Yabancı işçi hakları, Türkiye’de çalışan yabancıların ücret, sigorta, izin ve tazminat gibi alacaklarını kapsar. Yabancıların çalışması 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu ile düzenlenmiştir ve kanun, çalışma izni olmadan çalışmayı ve çalıştırmayı yasaklar.[1]
Bu yazıda çalışma izni olan ve olmayan yabancı işçi hakları anlatılıyor. İşçilerin genel hakları için işçi hakları yazısına bakabilirsiniz.
Yabancı İşçi Hakları Hangi Kanuna Dayanır?
Yabancıların çalışma izni usulü 6735 sayılı Kanunda yer alır. İş ilişkisinin kendisi ise 4857 sayılı İş Kanunu ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu hükümlerine tabidir.
Kanun, çalışma izni olmayan yabancıyı çalıştıran işverene de yaptırım öngörür. İzinsiz çalışan yabancı ise sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirilir.[2]
Bu nedenle yabancı işçi hakları, çalışma izninin varlığına göre farklı sonuçlar doğurur. Önce çalışma izninin türlerini bilmek gerekir.
Çalışma İzni Nedir, Hangi Türleri Vardır?
Çalışma izni, Bakanlıkça verilen ve geçerlilik süresi içinde yabancıya Türkiye’de çalışma ve ikamet hakkı tanıyan belgedir. Başvuru yurt içinde doğrudan Bakanlığa, yurt dışında ise Türkiye Cumhuriyeti büyükelçilik ya da başkonsolosluklarına yapılır.
İlk başvuruda izin, belirli bir işyerinde belirli bir işte çalışmak şartıyla en çok bir yıl geçerlidir. Aynı işverende ilk uzatmada en çok iki yıl, sonraki uzatmalarda en çok üç yıla kadar izin verilebilir.
- Süreli çalışma izni belirli bir işverene bağlıdır.
- Bağımsız çalışma izni yabancıya kendi ad ve hesabına çalışma hakkı verir.
- Süresiz çalışma iznine başvurmak için uzun dönem ikamet izni ya da en az sekiz yıl kanuni çalışma izni gerekir.
- Turkuaz Kart nitelikli yabancılara süresiz çalışma hakkı tanır.
Uzatma başvurusu izin süresinin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve süre dolmadan yapılmalıdır. Süre dolduktan sonra yapılan uzatma başvuruları reddedilir.
Çalışma İzni Olan Yabancı İşçi Hakları
Çalışma izniyle çalışan yabancı işçi, iş hukuku ve sosyal güvenlik hukuku bakımından diğer işçilerle genel olarak aynı korumadan yararlanır. Ücret, fazla mesai, hafta tatili, yıllık izin ve kıdem tazminatı hakları işçinin uyruğuna bağlı değildir. Bu alacakların kapsamı için işçilik alacakları yazısı yardımcı olur.
İş Kanunu m.5, iş ilişkisinde dil, ırk, renk ve benzeri sebeplere dayalı ayrımı yasaklar. Ayrımcılığın yaptırımları için ayrımcılık tazminatı yazısına bakabilirsiniz.
Çalışma izni alan yabancılar ile yabancı çalıştıran işverenler sosyal güvenlik yükümlülüklerini 5510 sayılı Kanuna göre yerine getirir.[3] İşveren ayrıca çalışmanın başlamasını ve sona ermesini on beş gün içinde Bakanlığa bildirmekle yükümlüdür.
İşverenin sigorta primlerini eksik yatırması durumunda yabancı işçi de Türk işçisi gibi haklarını arayabilir. Prim bildirimi konusunda sigortanın asgari ücretten gösterilmesi yazısı yol gösterir.
Kaçak Çalışan Yabancı İşçi Hakları
Çalışma izni olmadan çalışan yabancıya halk arasında kaçak çalışan denir. Bu durum hem işçi hem de işveren için ağır sonuçlar doğurur, ancak işçinin tüm haklarını ortadan kaldırmaz.
Türk Borçlar Kanunu m.394 önemli bir kural içerir.[4] Geçersizliği sonradan anlaşılan hizmet sözleşmesi, hizmet ilişkisi ortadan kaldırılıncaya kadar geçerli bir sözleşmenin bütün hüküm ve sonuçlarını doğurur.
Bu kural fiilen çalışmış işçinin ücret gibi alacaklarını istemesine dayanak olabilir. Ancak mahkemelerin yaklaşımı olayın niteliğine ve talebin türüne göre değişebilir. Sigorta ve hizmet tespiti taleplerinde çalışma izni ayrıca araştırılmaktadır.
İzinsiz çalıştırılan yabancı ve varsa eş ve çocukları için işveren, konaklama giderlerini, ülkelerine dönmeleri için gerekli masrafları ve gerektiğinde sağlık harcamalarını karşılamak zorundadır.
Kaçak Çalışan Yabancı İşçinin Karşılaştığı Riskler
İşçi izinsiz çalıştığı için bazı riskleri göze almak zorundadır. Hakkını aramadan önce bu riskleri bilmesi gerekir.
- Çalışma izni bulunmadan çalıştığı tespit edilen yabancı sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirilir.
- İzinsiz çalışan yabancıya da idari para cezası verilir, işverene ise her yabancı için ayrıca ceza uygulanır.
- Çalışma izni kanuna aykırı çalıştığının tespiti halinde iptal edilebilir.
İdari para cezalarının tutarı her yıl yeniden değerleme oranında artar. Güncel miktarlar için 6735 sayılı Kanun ve Bakanlık duyuruları kontrol edilmelidir.
Bu nedenle haklarını aramak isteyen yabancı işçinin dava öncesinde hukuki destek alması faydalıdır. Alacakların zamanaşımına uğramaması için gecikmemek önemlidir.
Çalışma İzni İptali ve İşten Çıkarılma
Çalışma izni, çalışmanın herhangi bir nedenle sona ermesi halinde iptal edilir. Bu nedenle işveren iş sözleşmesini feshederse yabancının izni de etkilenir.
Çalışma izniyle çalışan yabancı işçi haksız fesihle karşılaşırsa Türk işçisi gibi tazminat ve işe iade haklarını kullanabilir. İşten çıkarma sonrasındaki hakları işten çıkarılan işçinin hakları yazısında anlattık.
Ret ve iptal kararları, yabancı çalıştıran işverene ya da bağımsız, süresiz çalışma izni veya Turkuaz Kart sahibi yabancıya tebliğ edilir. Bakanlığın kararlarına karşı tebliğden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edilebilir. İtiraz reddedilirse idari yargıya başvurulur.
Yabancı İşçi Hakları ve Yargıtay Kararı
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, izinsiz çalışan yabancının sigortalılığını incelediği bir dosyada önemli bir ilke belirtmiştir. Dosyada Ürdün uyruklu işçinin Kuruma bildirilmeyen çalışma süreleri tespit edilmek istenmiştir.
“yabancıların çalışmasında engel bulunmayan işlerde izinsiz çalışan veya çalışma izni bittikten sonra çalışmaya devam eden işçilerle kurulan hizmet sözleşmeleri, çalışma izni zorunluluğu getiren hükümlerin kamu düzenine ilişkin olmamaları nedeniyle, kesin hükümsüz olmazlar.”
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2013/14038 K.2014/327, 16.01.2014[5]
Daire eksik inceleme nedeniyle kararı bozmuştur. İşin Türk vatandaşlarına saklı bir iş olup olmadığının araştırılmasını istemiştir. Karar oybirliğiyle verilmiştir.
Karar 4817 sayılı eski Kanun döneminde verilmiştir. 6735 sayılı Kanun bu Kanunu yürürlükten kaldırmıştır. Daire sonraki kararlarında 6735 sayılı Kanuna dayanarak çalışma iznini ayrıca aramaktadır.
Daha sonraki bir kararında aynı Daire daha katı bir ilke belirtmiştir. Dosyada yabancı işçi bir günlük çalışmasının tespitini istemiştir.
“bir işveren yanında çalışabilmesi için, yabancı olan çalışanın ilgili makamlardan çalışma izninin alınmış olması gerekir.”
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2020/5149 K.2021/7102, 27.05.2021[6]
Daire, çalışma izninin bulunup bulunmadığı araştırılmadan verilen kabul kararını bozmuştur. Karar oybirliğiyle verilmiştir.
İki karar birlikte okunduğunda sonuç şöyledir. Sigorta ve hizmet tespiti taleplerinde çalışma izni mahkemece ayrıca araştırılır. Yabancı işçi hakları bakımından izinsiz çalışma, her olayda sonuçları aynı olan bir durum değildir.
Yurt dışında çalışan Türk işçilerin durumu farklıdır. Bu konuda yurt dışında çalışan işçinin hakları yazısı yardımcı olur. Güncel kararlara Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
Yabancı İşçi Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Yabancı işçi hakları konusunda en çok merak edilenler aşağıda yanıtlandı.
Çalışma izni olmayan yabancı işçi maaşını isteyebilir mi?
Türk Borçlar Kanunu m.394 fiilen çalışmış işçinin ücret gibi alacaklarını istemesine dayanak olabilir. Mahkemelerin yaklaşımı olayın niteliğine göre değişebilir. Sigorta taleplerinde çalışma izni ayrıca araştırılır.
Kaçak çalışan yabancı işçi sınır dışı edilir mi?
Kanun, çalışma izni bulunmadan çalıştığı tespit edilen yabancıların sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirileceğini söyler. Bu risk, hak arama kararından önce değerlendirilmelidir.
İşveren yabancı işçiye çalışma izni almak zorunda mı?
İşveren, izin gerektiren bir yabancıyı izinsiz çalıştıramaz. Başvuru yetkili aracı kurum tarafından da yapılabilir. İzinsiz çalıştırma işverene idari para cezası getirir.
Yabancı işçinin çalışma izni ne kadar sürer?
İlk başvuruda en çok bir yıl verilir. Aynı işverende ilk uzatmada en çok iki yıl, sonraki uzatmalarda en çok üç yıla kadar izin verilebilir. Uzatma başvurusu süre dolmadan, tercihen altmış gün kala yapılır.
Yabancı işçi işten çıkarılırsa kıdem tazminatı alabilir mi?
Kıdem tazminatı şartları çalışma izniyle çalışan yabancı için de aynıdır. Hak kazanma, çalışma süresine ve fesih nedenine bağlıdır. Ayrıntı için kıdem tazminatı yazısına bakabilirsiniz.
Kaynaklar