Yurt dışında çalışan işçinin hakları, önce hangi ülkenin hukukunun uygulanacağı sorusuyla başlar. Türk işveren yanında yurt dışında çalışan işçi kıdem tazminatı isteyebilir mi, yoksa çalıştığı ülkenin kuralları mı geçerlidir. Cevabı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun verir.[1]
Bu yazı uygulanacak hukukun nasıl belirlendiğini ve işçinin hangi haklarını Türkiye’de arayabileceğini anlatıyor. Genel çerçeve için işçi hakları rehberine bakabilirsiniz.
Yurt Dışında Çalışan İşçinin Hakları Hangi Hukuka Göre Belirlenir?
Yurt dışında çalışan işçinin hakları tek bir kurala değil, dört kademeli bir sisteme bağlıdır. Önce tarafların hukuk seçimi aranır. Seçim yoksa işin fiilen yapıldığı yer, o da yoksa işverenin esas işyeri esas alınır.
| Durum | Uygulanacak hukuk |
|---|---|
| Taraflar sözleşmede hukuk seçmiş | Seçilen hukuk uygulanır, ancak mutad işyeri hukukunun emredici asgari koruması saklıdır |
| Hukuk seçilmemiş, işçi tek ülkede çalışıyor | Mutad işyeri hukuku |
| İşçi geçici olarak başka ülkeye gönderilmiş | Geçici işyeri mutad sayılmaz, asıl mutad işyeri hukuku |
| İşçi sürekli birden fazla ülkede çalışıyor | İşverenin esas işyerinin bulunduğu ülke hukuku |
| Başka bir hukukla daha sıkı ilişki var | Bu hukuk uygulanabilir |
Kanunun birinci fıkrası tarafların seçtiği hukuku esas alır. Seçim işçinin mutad işyeri hukukunda sahip olacağı asgari korumanın altına inemez. İkinci fıkra seçim yapılmamış hali düzenler ve işçinin işini mutad olarak yaptığı işyeri hukukunu uygular.
Üçüncü fıkra işçinin devamlı olarak birden fazla ülkede çalıştığı hali ele alır ve işverenin esas işyerinin bulunduğu ülke hukukunu uygular. Dördüncü fıkra daha sıkı ilişkili bir hukuk varsa onun uygulanmasına izin verir. Bu kuralların birinci ve dördüncü fıkraları 2025 yılında 7550 sayılı Kanunla değiştirilmiştir.
Mutad İşyeri Nedir?
Yurt dışında çalışan işçinin hakları bakımından en önemli kavram mutad işyeridir.
Mutad işyeri, işçinin işini fiilen yaptığı yerdir. İşin zaman ve içerik olarak ağırlıklı yapıldığı işyeri bu sonucu verir. Ücretin hangi para biriminden ödendiği bu tespitte belirleyici değildir.
Montaj gibi geçici bir görev için yurt dışına gönderilen işçinin görev yeri mutad işyeri sayılmaz. Geçici çalışmanın ne kadar süreceği olayın özelliğine göre hakim tarafından belirlenir. İşçi yalnızca yabancı ülkede çalışmak için işe alınmışsa ya da dönme niyetinden vazgeçmişse çalıştığı yer mutad işyeri haline gelir.
Taraflar hukuk seçmemişse ve işçinin sosyal çevresi, ücreti ve sözleşme dili Türkiye ile bağlantılıysa daha sıkı ilişkili hukuk Türk hukuku olabilir. Yargıtay işçi ve işverenin Türk olmasını tek başına yeterli saymaz.
Türk Hukuku Uygulanırsa Hangi Haklar Doğar?
Türk hukuku uygulanıyorsa yurt dışında çalışan işçinin hakları Türkiye’deki işçiyle aynıdır. Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, yıllık izin ve fazla mesai bu haklar arasındadır. Koşullar için kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı yazılarına bakılabilir.
Hafta tatili ile ulusal bayram ve genel tatil hükümleri istisnadır. Bu hükümler doğrudan uygulanan kural niteliğindedir ve yalnızca Türkiye’deki iş ilişkilerinde işler. Tamamen yurt dışında yapılan bir işte Türk resmi bayramları esas alınmaz.
Sözleşme çalışma süresi ve fesih gibi konularda çalışılan ülke mevzuatının uygulanacağını yazabilir. Yargıtay bu tür maddeleri hukuk seçimi olarak değerlendirebilir. Bu nedenle sözleşmenin tamamı okunmalıdır.
Yabancı Hukuk Uygulanırsa Ne Olur?
Yabancı hukuk uygulansa bile yurt dışında çalışan işçinin hakları ortadan kalkmaz. Türk hakimi yetkili yabancı hukuku resen uygular. İçeriği tespit etmek için bilirkişiden yararlanabilir.
Yabancı hukuk işçiye Türk hukukundan daha az koruma sağlıyorsa bu durum kamu düzenine aykırılık için tek başına yeterli değildir. Kamu düzeni istisnası dar yorumlanır. Yabancı hukukun içeriği tüm araştırmalara rağmen belirlenemezse Türk hukuku uygulanır.
İşçi alacaklarının zamanaşımı da uygulanacak hukuka göre belirlenir. Türk hukuku uygulanıyorsa kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve yıllık izin ücreti için beş yıllık süre geçerlidir.[2] Yabancı hukuk uygulanıyorsa o ülkenin süreleri esas alınır.
Türkiye’de Dava Açılabilir mi?
Yurt dışında çalışmış olmak Türk mahkemelerine başvurmaya engel değildir. Kanun, işçinin işini mutaden yaptığı işyerinin Türkiye’de bulunduğu yer mahkemesini yetkili kılar. İşçinin işverene karşı açtığı davalarda işverenin yerleşim yeri, işçinin yerleşim yeri ya da mutad meskeninin bulunduğu yerdeki Türk mahkemeleri de yetkilidir.[3]
Bu kural işçiye geniş bir seçim hakkı verir. İşveren Türkiye’de yerleşikse işçi Türkiye’ye döndükten sonra da dava açabilir. Hangi hukukun uygulanacağı ise mahkemenin yetkisinden ayrı bir sorudur.
Yurt Dışı Çalışmanın İspatı
Yurt dışı çalışma dönemi çoğu zaman belgelerle değil tanıkla ispatlanır. Pasaport giriş çıkış kayıtları, uçak biletleri, banka dekontları ve yazışmalar çalışma süresini gösterir. İşveren sözleşmeleri özlük dosyasında tutuyorsa dosyanın mahkemeden istenmesi mümkündür.
Aynı işverende fasılalı çalışma varsa her dönem ayrı hukuka tabi olabilir. Yargıtay’ın incelediği davada iki ayrı dönem iki ayrı ülkenin hukukuna bağlanmıştır. İşçi bu yüzden her dönemin başlangıç ve bitiş tarihlerini belgelemelidir.
Yurt Dışına Çıkmadan Önce Sözleşmede Bakılacaklar
Yurt dışı iş sözleşmesi imzalanırken hukuk seçimi maddesi dikkatle okunmalıdır. Hangi ülke mevzuatının uygulanacağı ve hangi mahkemelerin yetkili olduğu ayrı ayrı yazılır. İşçi bu maddeleri imzalamadan önce Türkçe çevirisini istemelidir.
- Ücretin tutarı, para birimi ve ödeme tarihi
- Çalışma süresi ile fazla çalışma ücreti
- Fesih şartları ve bildirim süreleri
- Kıdem tazminatı ya da benzeri bir sona erme ödemesi
- Konaklama, yol ve sigorta giderlerinin kimde olduğu
Ücret ödemeleri banka kayıtlarıyla belgelenmelidir. Elden ödeme ispat sorunu yaratır. İşten ayrılırken imzalanan ibranamenin Türk hukukunda geçerli olması için bir aylık süre ve banka ödemesi şartları aranır.[4]
Yargıtay Kararında Yurt Dışında Çalışan İşçi
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi önüne gelen davada işçi, bir Türk şirketin Rusya ve Beyaz Rusya’daki şantiyelerinde on iki yıla yakın çalışmıştır.
İşçi kıdem ve ihbar tazminatı ile fazla çalışma alacaklarını istemiştir. Yerel mahkeme Türk hukukunu uygulamıştır. Daire bu yaklaşımı hatalı bulmuş ve mutad işyerini şu sözlerle tanımlamıştır.
“Mutad işyeri, işin zaman ve içerik olarak ağırlıklı ifa edildiği işyeridir. Başka bir anlatımla mutad işyeri, işçinin işini fiilen yaptığı yerdir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2023/16279 K.2023/19859, 19.12.2023[5]
Karar oybirliğiyle verilmiştir. Daire, hukuk seçimi bulunan dönemde seçilen hukukun, seçim bulunmayan dönemde ise mutad işyeri hukukunun uygulanması gerektiğini belirtmiştir. Dosya bu sebeple bozulmuştur.
Karardan işçi ve işveren için ortak bir ders çıkar. Yurt dışında çalışan işçinin hakları bakımından Türk hukukunun uygulanması otomatik değildir. Sözleşmeye bakılır ve işin fiilen nerede yapıldığı tespit edilir.
Güncel kararlara Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir. Hesaplama gerektiğinde kıdem tazminatı hesaplama aracı Türk hukukuna göre sonuç verir.
Yurt Dışında Çalışan İşçinin Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Yurt dışında çalışan işçilerin en sık sorduğu sorular aşağıda yanıtlandı.
Türk işveren yurt dışına gönderdiyse Türk hukuku mu uygulanır?
Otomatik olarak değil. Önce sözleşmedeki hukuk seçimine, sonra işin fiilen yapıldığı yere bakılır. Geçici görevlendirmede mutad işyeri değişmez.
Yurt dışında çalıştım, Türkiye'de kıdem tazminatı davası açabilir miyim?
Evet, yetkili mahkeme bulunması halinde dava açılabilir. Ancak tazminatın doğup doğmadığı uygulanacak hukuka göre belirlenir. Yabancı hukuk uygulanırsa o ülkenin kuralları esas alınır.
Ücretim dolar ya da euro ödendi, bu hukuku değiştirir mi?
Hayır. Ücretin para birimi mutad işyerinin belirlenmesinde ölçüt değildir. Belirleyici olan işçinin işini fiilen yaptığı yerdir.
Sözleşmede yabancı hukuk yazıyorsa Türk mahkemesi bunu dikkate alır mı?
Evet, taraflar hukuk seçebilir. Seçilen hukuk mutad işyeri hukukunun emredici asgari korumasının altına inemez. Hakim yabancı hukukun içeriğini araştırarak karar verir.
Yurt dışında çalışırken iş sözleşmesi feshedilirse ne yapmalıyım?
Fesih bildirimini ve ödeme kayıtlarını saklayın. Sözleşmenizi hangi hukukun yönettiğini tespit edin. Türkiye’ye dönmeden önce yetkili mahkemeyi ve süreleri öğrenin.
Kaynaklar