Fazla Mesai Nedir? Şartları, Ücreti, Yasal Sınırı ve İşçinin Hakları

Fazla mesai, İş Kanunu’nda adıyla fazla çalışma, haftalık 45 saati aşan çalışmadır. İşveren bu çalışmanın her saati için normal saat ücretinin yüzde elli artırılmış tutarını öder. Bunu yaptırmak için işçinin onayı gerekir ve toplamı yılda 270 saati aşamaz.^[1]

Bu yazıda fazla mesainin tanımı, ücreti, sınırları, işçi onayı ve ispatı anlatılıyor. Ödenmediğinde izlenecek yol da ayrı bir başlıkta yer alıyor. Tutarı kendi bilgilerinizle görmek için fazla mesai ücreti hesaplama aracını kullanabilirsiniz.

Fazla Mesai Nedir?

Haftalık normal çalışma süresi 45 saattir. Bu süreyi aşan çalışma fazla mesai olarak adlandırılır. Kanun fazla çalışmayı ülkenin genel yararı, işin niteliği ya da üretimin artırılması gibi nedenlerle mümkün görür.

Kavram günlük değil haftalıktır. İşçi bir gün 10 saat çalışıp başka bir gün 5 saat çalışırsa haftalık toplama bakılır. Haftalık toplam 45 saati geçmiyorsa fazla çalışma doğmaz.

Bunun yanında iki benzer kavram vardır. Haftalık süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenen işçide, bu süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmaya fazla sürelerle çalışma denir. Telafi çalışması ise çalışılmayan sürelerin sonradan karşılanmasıdır.

Kavram	Anlamı	Zam oranı
Fazla çalışma (fazla mesai)	Haftalık 45 saati aşan çalışma	Yüzde 50
Fazla sürelerle çalışma	Sözleşme süresini aşan, 45 saate kadar çalışma	Yüzde 25
Telafi çalışması	Çalışılmayan sürelerin karşılanması	Zam yok, fazla çalışma sayılmaz

Telafi çalışması dört ay içinde yaptırılır ve günde en çok üç saat olabilir. Tatil günlerinde yaptırılamaz.^[2]

Fazla Mesai Ücreti Nasıl Hesaplanır?

Fazla mesai ücreti, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesiyle ödenir. Önce saatlik ücret bulunur. Sonra bu tutar 1,5 ile çarpılır.

Haftalık 45 saat, günlük 7,5 saat eder. Ayda 30 gün esas alındığında aylık brüt ücret 225 saate bölünerek saatlik ücret bulunur.

Örneğin aylık brüt ücreti 45.000 TL olan işçinin saatlik ücreti 200 TL’dir. Bir fazla çalışma saati 300 TL tutar. Ayda 20 saat fazla çalışmışsa aylık alacak 6.000 TL brüt olur.

Düzenli ödenen prim gibi kalemlerin saatlik ücrete eklenip eklenmeyeceği dosyaya göre değişir. Hafta tatili ve genel tatil çalışmaları ise ayrı alacak kalemleridir. Bunlar için UBGT ücreti hesaplama aracına bakabilirsiniz.

Fazla Mesai Yaptırmanın Şartları

İşverenin işçiye fazla çalışma yaptırabilmesi için birkaç şart bir arada aranır. Bunlar işçinin yazılı onayı, yıllık sınırın aşılmaması ve çalışılan saatlerin belgelenmesidir. İşçinin onayı olmadan yaptırılan fazla çalışma işverene idari para cezası getirir.^[3]

Yönetmelik yazılı onayı şart koşar. Onay iş sözleşmesi yapılırken ya da ihtiyaç ortaya çıktığında alınır ve özlük dosyasında saklanır. İşçi onayı otuz gün önceden yazılı bildirimle geri alabilir.^[4]

Arıza, acele iş ve zorlayıcı sebep hallerinde onay aranmaz. Onayın ayrıntılarını fazla mesai zorunlu mu yazısında anlattık.

Bazı işçilere onay verseler bile fazla çalışma yaptırılamaz. On sekiz yaşını doldurmamış işçiler ile gebe ve emziren işçiler bu gruptadır.

Kısmi süreli çalışanlar ve hekim raporuyla sağlığı elvermediği belgelenenler de aynı kapsamdadır.^[5] Gece döneminde yürütülen işlerde de fazla çalışma yapılamaz.

Fazla Mesainin Yasal Sınırları

Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saati aşamaz. Günlük çalışma süresi ise her halde 11 saati geçemez.^[6] Sınırlar işyerine değil işçinin kendisine bağlıdır.

Sınırı aşan çalışma işçinin ücret hakkını ortadan kaldırmaz. Fiilen çalışılmış ve kanıtlanmışsa karşılığı ödenir. Sınırın nasıl sayıldığı için fazla mesai yasal sınır yazısına bakabilirsiniz.

Haftalık 45 saatin farklı haftalara dağıtılması durumunda bazı haftalarda 45 saatin üzerinde çalışılabilir. Bu uygulamaya denkleştirme denir.

Tarafların yazılı anlaşması ve haftalık ortalamanın 45 saati aşmaması gerekir. Konu denkleştirme esası yazısında anlatılıyor.

Fazla Mesai Yerine Serbest Zaman

İşçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir. Fazla çalışmada her saat için bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalışmada bir saat on beş dakika serbest zaman hakkı doğar. Hak işçinin yazılı talebine bağlıdır.

Serbest zaman altı ay içinde ve ücret kesintisi yapılmadan kullanılır. İşveren bunu kendi kararıyla işçiye dayatamaz. Şartların tamamı için fazla mesai izin olarak kullanma yazısını okuyabilirsiniz.

Ücrete Dahildir Kaydı ve Mola Süreleri

İş sözleşmesinde fazla mesainin aylık ücrete dahil olduğu yazabilir. Yargıtay bu kaydı yılda 270 saatle sınırlı olarak geçerli sayar.

Sınırı aşan saatler ayrıca ödenir. Ayrıntılar fazla mesai ücrete dahil kaydı yazısında yer alıyor.

Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz.

Günlük çalışma süresine göre en az 15 dakika, yarım saat ya da bir saat mola verilir.^[7] Hesapta bu süreler çalışma saatinden düşülür. Ayrıntılar için işçinin mola hakkı yazısına bakılabilir.

Gece Çalışmasında Fazla Mesai

Gece çalışması 7,5 saati geçemez ve gece sayılan dönemde fazla çalışma yaptırılamaz. Sınırı aşan süre ise yine de fazla çalışma olarak ücretlendirilir. Gece döneminin tanımı ve kadın çalışanlara ilişkin kurallar gece çalışması yazısında anlatılıyor.

Fazla Çalışma Yaptırılamayacak İşler

Bazı işlerin niteliği fazla çalışmaya elvermez. Yönetmelik bu işleri sayar.^[8] Sağlık kuralları gereği günde en çok 7,5 saat çalışılması gereken işler bunların başında gelir.

Maden ocağı, kablo döşemesi ya da tünel inşaatı gibi yer ve su altında yapılan işlerde de fazla çalışma yaptırılamaz. Yer altında maden işlerinde çalışma süresi günde 7,5, haftada 37,5 saattir. Zorunlu nedenler ve olağanüstü haller dışında bu işçilere fazla çalışma yaptırılmaz.

Fazla Çalışmanın Bordroda Gösterilmesi

İşveren fazla çalışma ücretini normal ücretle birlikte öder. Bu ödeme ücret bordrosunda ve hesap pusulasında açıkça gösterilmelidir. Hesap pusulasında fazla çalışma tutarı asıl ücretten ayrı bir kalem olarak yer almalıdır.^[9]

Ödemenin hangi döneme ait olduğu ve hangi kesintilerin yapıldığı da pusulada görünmelidir. İşçi her ay bu belgeyi gözden geçirmelidir. Eksik ya da hiç yazılmamış bir fazla çalışma kalemi ileride uyuşmazlığa yol açar.

Bordroda gösterilmeyen ödemenin ispatı tartışmalı hale gelir. Ücretin banka hesabına yatırılması ve bordrodaki kalemlerle örtüşmesi işverenin ödemeyi ispatlamasına yardımcı olur. İşçi açısından ise bordro ile fiili çalışma arasındaki fark önem kazanır.

Fazla Mesai Nasıl İspat Edilir?

Fazla çalışma yaptığını işçi kanıtlamak zorundadır. İşveren ise çalışma saatlerini gösteren belgeyi imzalı olarak özlük dosyasında saklamak zorundadır.^[10] Bordro, puantaj, giriş çıkış kayıtları ve yazışmalar işçinin başlıca delilleridir.

İmzalı bordroda fazla mesai tahakkuku varsa işçinin bordrodan fazla çalıştığını yazılı belgeyle kanıtlaması gerekir. Tanık beyanlarıyla ispat da mümkündür.

Yargıtay tanığa dayanan hesaplarda makul indirim yapabilir, yazılı belge ve işveren kayıtlarına dayanan hesaplarda indirim yapmaz.^[11]

Fazla Mesai Ödenmezse Ne Yapılır?

İşveren bu ücreti ödemezse işçi arabulucuya başvurur, anlaşma olmazsa iş mahkemesinde dava açar.^[12] Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır.^[13]

Davaya ilişkin metin için fazla mesai alacağı dava dilekçesi örneği incelenebilir.

İşçi sözleşmesini haklı nedenle de feshedebilir. Kanun ücretin kanuna ya da sözleşmeye uygun hesaplanmaması veya ödenmemesini haklı fesih nedeni sayar.^[14] Haklı fesheden işçi kıdem tazminatına hak kazanır.

Fesih bildiriminin nasıl yapılacağı için fesih bildirimi yazısına bakılabilir. Ödenmeyen alacak ve haklı fesih ayrıntıları fazla mesai ödenmemesi yazısında anlatılıyor. Tüm işçilik alacaklarını birlikte görmek için tüm işçi alacakları hesaplama aracı kullanılabilir.

Yargıtay Kararında Fazla Mesainin İspatı

Yargıtay 22. Hukuk Dairesi’nin bordro ve tanık delillerine ilişkin kararı şu ilkeyi içerir.

“Buna karşın, bordroların imzalı ve ihtirazi kayıtsız olması durumunda dahi, işçinin geçerli bir yazılı belge ile bordroda yazılı olandan daha fazla çalışmayı yazılı delille ispatlaması gerekir.”
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2017/20707 K.2019/5708, 12.03.2019^[15]

Aynı kararda Daire, fazla çalışmanın yazılı delil ya da tanıkla ispatının mümkün olduğunu belirtmiştir.

İşyerinde çalışma düzenini bilmeyen tanıkların anlatımlarına ise değer verilemeyeceğini ifade etmiştir. Davalı işverene karşı dava açmış husumetli tanıkların beyanlarına dayalı hesabı da hatalı bulmuştur. Aynı işyerindeki emsal dosyada kabul edilen çalışma düzeninin davacı için de geçerli olması gerektiğini belirterek kararı bozmuştur.

Kararın pratik sonucu açıktır. İmzaladığınız bordroya dikkat edin ve itirazınız varsa ihtirazi kayıt koyun.

Fazla çalışma kayıtlarınızı düzenli tutun. Yargıtay’ın güncel kararlarına Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.

Fazla Mesai Hakkında Yazılar

Konuyla ilgili ayrıntılı yazılara aşağıdaki bağlantılardan ulaşabilirsiniz.

• Fazla mesai ücreti ödenmezse ne yapılır
• Fazla mesaide yasal sınırlar
• Fazla mesai yapmak zorunda mıyım
• Fazla mesai yerine serbest zaman
• Ücrete dahildir kaydı geçerli mi
• Ara dinlenme ve mola hakkı
• Gece çalışması ve işçinin hakları
• Denkleştirme esası nedir

Ek yazılar: fazla mesainin ispatı.

Fazla Mesai Hakkında Sık Sorulan Sorular

Fazla mesai konusunda en çok merak edilenler aşağıda yanıtlandı.

Kaynaklar

1. 4857 sayılı İş Kanunu m.41 ↩
2. 4857 sayılı İş Kanunu m.64 ↩
3. 4857 sayılı İş Kanunu m.102 ↩
4. İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.9 ↩
5. İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.8 ↩
6. İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.4 ↩
7. 4857 sayılı İş Kanunu m.68 ↩
8. İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.7 ↩
9. 4857 sayılı İş Kanunu m.37 ↩
10. İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.10 ↩
11. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2014/23693 K.2015/33101, 23.11.2015 ↩
12. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ↩
13. 4857 sayılı İş Kanunu m.32 ↩
14. 4857 sayılı İş Kanunu m.24 ↩
15. Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2017/20707 K.2019/5708, 12.03.2019 ↩