Gece çalışması, İş Kanunu’na göre en geç saat 20.00’de başlayıp en erken saat 06.00’ya kadar süren dönemde yapılan çalışmadır. Bu dönemde işçilerin çalışması günde 7,5 saati geçemez.[1] Sınırı aşan çalışmanın ücreti ayrıca ödenir.
Yazıda tanım ile süre sınırı anlatılıyor. İstisnalar ve kadın çalışanlara ilişkin özel kurallar da ayrı başlıklarda yer alıyor. Fazla mesainin genel çerçevesi için fazla mesai nedir yazısına bakabilirsiniz.
Gece Çalışması Nedir, Hangi Saatleri Kapsar?
Kanun gece dönemini en geç 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar süren ve her halde en fazla 11 saat olan dönem olarak tanımlar. Dönemin başlangıcı bazı işlerin niteliğine göre daha geriye çekilebilir. Bunun için yönetmelik çıkarma yetkisi kanunda yer alır.
Sayılması için işçinin bütün mesaisinin bu saatlere denk gelmesi gerekmez. Postalar halinde işçi çalıştırılan işlerde, çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan postanın çalışması gece çalışması sayılır.[2]
Örneğin 20.00 ile 08.00 arasında çalışan bir işçinin mesaisinin 10 saati gece dönemine düşer. Mesainin yarısından fazlası gece olduğu için çalışmanın tamamı gece çalışması sayılır.
Gece Çalışması Kaç Saat Sürebilir?
İşçilerin gece çalışmaları 7,5 saati geçemez. Bu sınır günlük çalışma süresine ilişkindir. İşveren, işçiyi gece saatlerinde sekiz ya da on saat çalıştıramaz.
Kanun dört alanda bir istisna tanır. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama sondaj işlerinde işçinin yazılı onayı alınırsa 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.
İstisna kapsamındaki işyerlerinde bile onay yazılı olmalıdır. Onay vermeyen işçiye 7,5 saati aşan gece çalışması yaptırılamaz. Onayın nasıl alınacağı ve geri alınacağı için fazla mesai zorunlu mu yazısındaki ilkeler yol gösterir.
Gece Çalışmasında Fazla Mesai Yapılabilir mi?
Hayır. Kanun, 69 uncu maddedeki gece çalışmasında fazla çalışma yapılamayacağını söyler.[3]
Yönetmelik de gece sayılan gün döneminde yürütülen işlerde fazla çalışmayı yasaklar.
Yönetmelikteki tek istisna şöyledir. Gündüz işi sayılan çalışmalara ek olarak fazla çalışmalar gece döneminde yapılabilir.[4] Yani gündüz vardiyasını uzatmak mümkündür, gece vardiyasını uzatmak mümkün değildir.
Sınırı aşan işçi, çalışmanın karşılığını yine de alır. Yargıtay, 7,5 saati aşan kısmı fazla mesai olarak hesaplatır.
Örneğin 20.00-08.00 arası 12 saat çalışan işçi, 1,5 saat ara dinlenmesi düşüldükten sonra 10,5 saat çalışmış sayılır. Aşan 3 saat fazla mesaidir.
Gece Çalışmasının Ücreti
Kanun gece çalışması için genel bir zamlı ücret oranı belirlememiştir. Bazı gece çalışmalarına fazla ücret ödenmesi usulünün yönetmelikle konabileceğini öngörür, ancak bu yetki genel bir zam doğurmaz.
Gece zammı iş sözleşmesine, toplu iş sözleşmesine ya da işyeri uygulamasına bağlıdır. Sözleşmenizde gece çalışması için ek ücret yazıyorsa bunu isteyebilirsiniz. Yazmıyorsa kanundan doğan bir gece zammı hakkınız bulunmaz.
Fazla çalışma ücreti ise ayrıdır. Gece 7,5 saati aşan çalışma fazla mesai sayıldığı için yüzde elli zamlı ödenir. Tutarı görmek için fazla mesai ücreti hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Posta Değişimi ve Dinlenme Süreleri
Gece ve gündüz işletilen işlerde postalar sıraya konur. Bir hafta gece çalışan işçi, ikinci hafta gündüz çalıştırılır. İki haftalık nöbetleşme de uygulanabilir.
Postası değişen işçi kesintisiz en az on bir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz. İşveren posta sayısını, her postanın başlama ve bitiş saatlerini ve postalarda çalışan işçilerin isimlerini işyerinde ilan etmek zorundadır.
Zorunluluk olmadıkça işçilerin postaları değiştirilemez. Gece çalışması nedeniyle sağlığının bozulduğunu raporla belgeleyen işçiye işveren, imkanlar elverdiği ölçüde gündüz postasında durumuna uygun iş verir.[5]
Gece Vardiyasında İşverenin Yükümlülükleri
Sürekli işlerde işçi postaları 24 saat içinde en az üç posta olacak şekilde düzenlenir. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama işlerinde iki posta da yeterlidir.[6]
Üç postalı sistemde günlük süre 7,5 saatin altına indirilirse işçinin ücretinden indirim yapılamaz. Bu kural ücret kaybını önler. Posta düzeni değişirken ücret aynı kalır.
Postalar halinde çalışan işçilere haftanın bir gününde, 24 saatten az olmamak üzere ve nöbetleşme yoluyla hafta tatili verilmesi zorunludur. Gece vardiyasındaki işçi de bu haktan eşit yararlanır. Hafta tatili çalışması ayrı bir alacak kalemidir.
Kadın Çalışanlar ve Genç İşçiler İçin Gece Çalışması
Kadın çalışanlar için ayrı bir yönetmelik vardır. Kadın çalışanlar gece postalarında yedi buçuk saatten fazla çalıştırılamaz. İstisna alanlarda yazılı onay alınabilir.[7]
Kadın çalışanın gece postasında çalışabilmesi için işe başlamadan önce işyeri hekiminden sakınca bulunmadığına dair rapor alınır. Sonrasında düzenli aralıklarla sağlık muayenesi yapılır. Gebe kadınlar doğuma kadar, emziren kadınlar ise doğumdan sonra bir yıl gece postalarında çalıştırılamaz.[8]
Emziren kadında bu süre işyeri hekiminin raporuyla altı ay daha uzatılır. Belediye sınırları dışındaki işyerlerinde işveren, gece postasında çalışan kadınları uygun araçlarla işyerine götürüp getirmekle yükümlüdür. Eşler aynı gece postasında çalışmak isterse işveren bunu imkanlar ölçüsünde karşılar.
On sekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin 20.00-06.00 arasındaki işçi postalarında çalıştırılması yasaktır.[9]
Yargıtay Kararında Gece Çalışması
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, gece çalışmasının ne zaman ve nasıl sayılacağına ilişkin kararında şu hesabı yapmıştır.
“…yukarıda işaret edilen düzenlemeler uyarınca günlük kanuni çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan çalışma, gece çalışması sayılacağından davacının 20.00-08.00 saatleri arasında geçen 12 saatlik çalışmasının 20.00-06.00 saatleri arasındaki 10 saatlik kısmı, yani yarısından fazlası gece çalışması olduğundan, 20.00-08.00 saatleri arasındaki çalışmasının tamamının gece çalışması sayılması gerekir. Buna göre, 1,5 saatlik ara dinlenme, 20:00-08:00 saatleri arasındaki 12 saat çalışmadan düşülerek, günlük fiili çalışma 10,5 saat ve 7,5 saatlik gece çalışmasının kanuni sınırını aşan fazla mesai süresi de 10,5-7,5=günlük 3 saat olarak belirlenmesi gerekir.”
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2016/27298 K.2020/1107, 23.01.2020[10]
Olayda güvenlik görevlisi olarak çalışan işçi 20.00-08.00 arasında çalışıyordu. Bilirkişi raporu günlük fazla mesaiyi 1,5 saat olarak hesaplamıştı. Daire hesabı yanlış bulmuş, günlük fazla mesainin 3 saat olarak belirlenmesi gerektiğini belirterek kararı bozmuştur.
Karar iki sonuç gösterir. Mesainin yarısından fazlası gece olan çalışma bütünüyle gece sayılır. Sınırı aşan süre fazla mesai olarak ücretlendirilir.
Yargıtay’ın güncel kararlarına Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
İlgili yazılar: özel güvenlik görevlisinin hakları.
Gece Çalışması Hakkında Sık Sorulan Sorular
Gece çalışması konusunda en çok merak edilenler aşağıda yanıtlandı.
Gece çalışması saat kaçta başlar?
Kanuna göre gece en geç 20.00’de başlar ve en erken 06.00’ya kadar sürer. Süre her halde en fazla 11 saattir. Bazı işlerde başlangıç daha erkene çekilebilir.
Gece vardiyası 12 saat olabilir mi?
Genel kural olarak hayır. Gece çalışması günde 7,5 saati geçemez. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama işlerinde yazılı onayla bu sınır aşılabilir.
Gece çalışmasında fazla mesai ücreti alınır mı?
Kanun gece çalışmasında fazla çalışmayı yasaklar. Buna rağmen 7,5 saati aşan çalışma yapılmışsa aşan süre fazla mesai olarak hesaplanır ve yüzde elli zamlı ödenir.
Gece çalışması için ek ücret zorunlu mu?
Kanunda genel bir gece zammı yoktur. Ek ücret iş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi ya da işyeri uygulamasıyla belirlenir.
Hamile işçi gece çalışabilir mi?
Hayır. Gebe çalışanlar doktor raporuyla gebelik tespit edildikten sonra doğuma kadar gece postalarında çalıştırılamaz. Emziren çalışanlar için bu süre doğumdan itibaren bir yıldır.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.69 ↩
- Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.7 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41 ↩
- İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.7 ↩
- Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.8 ↩
- Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.4 ↩
- Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik m.5 ↩
- Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik m.9 ↩
- Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.5 ↩
- Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2016/27298 K.2020/1107, 23.01.2020 ↩