Denkleştirme, haftalık 45 saatlik normal çalışma süresinin bazı haftalarda fazla, bazı haftalarda az olacak şekilde dağıtılmasıdır. Önemli olan, belirli bir dönem içinde haftalık ortalamanın 45 saati aşmamasıdır. Bu durumda fazla olan haftalardaki çalışma fazla mesai sayılmaz.[1]
Yazıda bu esasın şartları ile hesabı anlatılıyor. Süre ve işçiye etkisi de ayrı başlıklarda yer alıyor. Fazla mesainin genel çerçevesi için fazla mesai nedir yazısına bakabilirsiniz.
Denkleştirme Esası Nedir?
Normalde haftalık çalışma süresi, işyerinde haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür. Taraflar anlaşırsa bu süre farklı dağıtılabilir. Yoğun haftalarda daha uzun, sakin haftalarda daha kısa çalışılır.
Bu esasta işçi yoğun haftalardan sonra daha az süreyle çalıştırılır. Böylece toplam çalışma süresi, çalışılması gereken toplam normal süreyi geçmez.[2]
Uygulama özellikle mevsimlik işlerde ve sipariş yoğunluğu değişen işyerlerinde görülür. Turizm sektörü için ayrı bir süre kuralı vardır.
Denkleştirme Hangi Şartlarla Uygulanır?
Denkleştirmenin uygulanabilmesi için üç şart birlikte aranır. Bu şartlardan biri eksikse işçinin haftalık 45 saati aşan çalışması fazla mesai olarak değerlendirilir.
- Tarafların yazılı anlaşması bulunmalıdır
- Günlük çalışma süresi 11 saati aşmamalıdır
- Dönem sonunda haftalık ortalama 45 saati geçmemelidir
Yazılı anlaşma çoğunlukla iş sözleşmesinde yer alır. Sözleşmede böyle bir hüküm yoksa işveren bunu tek taraflı olarak uygulayamaz. İşçi sonradan yoğun haftalardaki çalışmaları için fazla mesai ücreti isteyebilir.
Dönem içinde günlük ve haftalık çalışma sürelerini, uygulamanın başlangıç ve bitiş tarihlerini işveren belirler. Çalışma saatlerinin başlangıç ve bitişi ile dinlenme saatleri işyerinde uygun araçlarla duyurulmalıdır.
Denkleştirme Süresi Ne Kadardır?
Kanun iki aylık bir süre öngörür. İki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz. Toplu iş sözleşmesi ile bu süre dört aya kadar artırılabilir.
Turizm sektöründe kural farklıdır. Dört aylık süre içinde haftalık ortalama 45 saati aşmamak şartıyla uygulama yapılır. Toplu iş sözleşmesiyle bu süre altı aya kadar çıkarılabilir.
İş sözleşmesiyle süre uzatılamaz. Genel kuralda dört aya, turizmde altı aya çıkarma ancak toplu iş sözleşmesiyle mümkündür.
Denkleştirme Nasıl Hesaplanır?
Hesap, dönem içindeki toplam çalışma süresinin dönemdeki hafta sayısına bölünmesiyle yapılır. Bulunan ortalama 45 saati geçmiyorsa fazla mesai doğmaz. Geçiyorsa aşan saatler fazla mesaidir.
Örnek olarak sekiz haftalık bir dönemi ele alalım. İlk dört hafta işçi haftada 54 saat, sonraki dört hafta haftada 36 saat çalışır. Altı gün çalışılan işyerinde günlük süre 9 saattir ve 11 saat sınırı aşılmaz.
| Dönem | Haftalık çalışma | Toplam |
|---|---|---|
| 1-4. haftalar | 54 saat | 216 saat |
| 5-8. haftalar | 36 saat | 144 saat |
| Sekiz haftalık toplam | Ortalama 45 saat | 360 saat |
Toplam 360 saat, sekiz haftaya bölününce haftalık 45 saat eder. Ortalama aşılmadığı için fazla mesai doğmaz. İlk dört haftadaki 54 saat tek başına fazla mesai sayılmaz.
Dönem sonunda ortalama 48 saat çıksaydı haftalık 3 saat, sekiz haftada 24 saat fazla mesai doğardı. Bu saatler yüzde elli zamlı ödenir. Zamlı tutarı görmek için fazla mesai ücreti hesaplama aracına bakabilirsiniz.
Denkleştirmede Haftalık 45 Saatin Altında Çalışanlar
Bazı işçilerin sözleşmesinde haftalık süre 45 saatin altında belirlenmiştir. Bu durumda 45 saate kadar olan çalışmalar fazla sürelerle çalışma sayılır. Kanun bu halde hesabın nasıl yapılacağını açıkça düzenlememiştir.
Yargıtay, bu işçilerde denkleştirmenin kararlaştırılan haftalık çalışma süresine göre yapılması gerektiğini kabul eder.[3] Yani haftalık 40 saat çalışması kararlaştırılan işçinin ortalaması 40 saat esas alınır.
Fazla sürelerle çalışma ücreti normal saat ücretinin yüzde yirmi beş artırılmasıyla ödenir. Serbest zaman seçeneği ise bir saat on beş dakikadır. Ayrıntılar için fazla mesai izin olarak kullanma yazısına bakabilirsiniz.
Denkleştirme ile Telafi Çalışması Arasındaki Fark
İki uygulama sık karıştırılır. Telafi çalışması, işyerinde zorunlu nedenle işin durması ya da işçinin talebiyle izin verilmesi gibi hallerde çalışılmayan sürelerin sonradan karşılanmasıdır. Denkleştirme ise çalışma süresinin baştan farklı dağıtılmasıdır.
| Özellik | Denkleştirme | Telafi çalışması |
|---|---|---|
| Nedeni | Çalışma süresinin farklı dağıtılması | Çalışılmayan sürenin karşılanması |
| Süre | İki ay, toplu sözleşmeyle dört ay | Dört ay içinde |
| Günlük sınır | 11 saat | Günde en çok 3 saat |
| Dayanak | İş Kanunu m.63 | İş Kanunu m.64 |
| Tatil günlerinde | Hafta tatili ayrıca verilir | Yaptırılamaz |
Telafi çalışması da fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmaz.[4] Ancak telafi çalışması yalnızca çalışılmayan süreler için kullanılabilir. Normal işleyişte fazladan çalışma isteyen işveren bu yolu kullanamaz.
Denkleştirme Esasında Sınırlar
Günlük çalışma 11 saati hiçbir halde aşamaz. Bu sınır uygulamanın yapıldığı işyerlerinde de geçerlidir.
Gece çalışması için günlük 7,5 saat sınırı ayrıca korunur. Ayrıntıları gece çalışması yazısında bulabilirsiniz.
Yıllık 270 saatlik fazla çalışma sınırı da denkleştirmeden bağımsızdır. Denkleştirme ile dengelenemeyen saatler fazla çalışma sayılır ve bu sınıra yazılır. Sınırın nasıl sayıldığı için fazla mesai yasal sınır yazısına bakılabilir.
Bu uygulamanın yapıldığı işyerlerinde de ara dinlenmeleri verilmelidir. Mola süresi çalışma süresine sayılmaz. İşçinin mola hakkını işçinin mola hakkı yazısında anlattık.
İşçi ve İşveren Açısından Pratik Noktalar
İşveren, işçilerin çalışma sürelerini uygun araçlarla belgelemek zorundadır.[5] Bu kayıtlar dönem sonunda ortalamanın aşılıp aşılmadığını gösterir. Kayıt yoksa işçi tanık ve diğer delillerle çalışmasını kanıtlayabilir.
İşçi yoğun haftalarda ne kadar çalıştığını kendi notlarında da tutmalıdır. Sözleşmedeki hükmü, dönemin başlangıç ve bitiş tarihlerini ve yazılı duyuruları saklamak fayda sağlar. İşverenin dönemi ve süreleri baştan duyurması gerekir.
Günlük çalışmanın başlama ve bitiş saatleri ile dinlenme saatleri işyerinde işçilere uygun araçlarla duyurulur.[6] Bu duyuru, işçinin hangi saatlerde çalışacağını önceden bilmesini sağlar.
Yargıtay Kararında Denkleştirme
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, sözleşmede denkleştirme hükmü bulunmayan bir olayda şu değerlendirmeyi yapmıştır.
“Ancak taraflar arasında imzalanan hizmet sözleşmesinde davalı işyerinde denkleştirme esasının uygulandığına dair bir hüküm bulunmamaktadır. Bu nedenle davacının 05.11.2007-11.07.2010 tarihleri arasında çalıştığı dönemde, taraflar arasında imzalan hizmet sözleşmesi gereğince fazla mesainin ücrete dahil olduğuna dair hüküm de gözönünde bulundurularak davacı tanık beyanları ile ispatlanan fazla çalışma ücret alacağının denkleştirme esası uygulanmadan hesaplanıp hüküm altına alınması gerekmektedir.”
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2015/35842 K.2018/19171, 19.09.2018
Olayda bilirkişi raporu işçinin çalışmasını sekizer haftalık denkleştirmeye tabi tutarak hesaplamıştı. Oysa iş sözleşmesinde denkleştirme uygulanacağına dair hüküm yoktu. Daire bu hesabı yanlış bulmuş ve kararı bozmuştur.
Kararın sonucu açıktır. Denkleştirme için iş sözleşmesinde hüküm bulunmalıdır. Hüküm yoksa işveren sonradan denkleştirmeye başvuramaz.
Yargıtay’ın güncel kararlarına Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
İlgili yazılar: özel güvenlik görevlisinin hakları.
Denkleştirme Hakkında Sık Sorulan Sorular
Denkleştirme konusunda en çok merak edilenler aşağıda yanıtlandı.
Denkleştirme için işçinin onayı gerekir mi?
Evet. Tarafların yazılı anlaşması gerekir. İş sözleşmesinde ya da ayrı bir belgede denkleştirme hükmü bulunmalıdır. İşveren bunu tek taraflı uygulayamaz.
Denkleştirme süresi kaç aydır?
Kural olarak iki aydır. Toplu iş sözleşmesiyle dört aya çıkarılabilir. Turizm sektöründe dört ay esastır ve toplu iş sözleşmesiyle altı aya kadar artırılabilir.
Denkleştirmede günde kaç saat çalışılabilir?
Günlük çalışma süresi hiçbir halde 11 saati aşamaz. Gece çalışmalarında ise günlük sınır 7,5 saattir.
Dönem sonunda ortalama 45 saati aşarsa ne olur?
Aşan saatler fazla çalışma sayılır. Bu saatler yüzde elli zamlı ücretle ödenir ya da işçi isterse serbest zamana çevrilir.
Bu esas uygulanan işyerinde fazla mesai doğar mı?
Evet. Dönem sonunda haftalık ortalama 45 saati aşarsa aşan kısım fazla mesai olur. Bu saatler yıllık 270 saatlik fazla çalışma sınırına yazılır.
Kaynaklar