Fazla mesai yasal sınır, bir işçiye bir yılda en fazla 270 saat fazla çalışma yaptırılabilmesidir. Haftalık normal çalışma süresi 45 saattir ve bu süreyi aşan çalışma fazla çalışma sayılır. Günlük çalışma ise hiçbir halde 11 saati geçemez.[1]
Bu yazıda fazla mesai yasal sınırının nasıl sayıldığı, aşılırsa ne olacağı ve sınırın uygulanmadığı haller anlatılıyor. Fazla mesainin tanımı ve ücreti için fazla mesai nedir yazısına bakabilirsiniz.
Fazla Mesai Yasal Sınırı Nedir?
4857 sayılı İş Kanunu fazla çalışma süresinin toplamının bir yılda 270 saatten fazla olamayacağını söyler. İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği de aynı sınırı tekrar eder.[2]
Sınır işyerine ya da yürütülen işe değil, işçinin şahsına bağlıdır. Yani aynı işyerinde çalışan her işçi için 270 saat ayrı ayrı sayılır.
Sürelerin hesabında küçük bir kural vardır. Yarım saatten az olan süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise bir saat sayılır. Örneğin 40 dakikalık fazla çalışma bir saat olarak hesaba girer.
Çalışma Sürelerinde Diğer Yasal Sınırlar
270 saatlik sınır tek başına değerlendirilmez. Haftalık sınır ile günlük sınır birlikte uygulanır. Gece çalışması için ayrıca bir sınır vardır.
| Sınır | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Haftalık normal çalışma | 45 saat | İş Kanunu m.63 |
| Günlük çalışma üst sınırı | 11 saat | Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.4 |
| Yıllık fazla çalışma | 270 saat | İş Kanunu m.41 |
| Gece çalışması | 7,5 saat | İş Kanunu m.69 |
| Yer altı maden işleri | Günde 7,5, haftada 37,5 saat | İş Kanunu m.63 |
Gece çalışmasının ayrıntıları için gece çalışması yazısına bakılabilir. Haftalık sürenin haftalara yayılması ise denkleştirme esası yazısında anlatılıyor.
270 Saat Nasıl Sayılır?
270 saat yıllık bir ölçüttür. Yılın hangi ayında kullanıldığı önemli değildir. Günlük 11 saatlik sınırı aşmadıkça 270 saat yılın herhangi bir döneminde tamamlanabilir.
Örneğin yoğun sezonda iki ay boyunca ayda 40 saat fazla çalışan işçi, bu iki ayda 80 saate ulaşır. Yıllık 270 saatin içinde kaldığı için sınır aşılmış sayılmaz. Ayda 22,5 saat gibi bir üst sınırın yasal dayanağı bulunmaz.
Sınırın hesabında yalnızca fazla çalışma sayılır. Haftalık 45 saati aşmayan çalışma, günde 9 saate çıksa bile 270 saate yazılmaz.
Telafi çalışması da fazla çalışma sayılmaz. Telafi çalışması günde en çok üç saat yaptırılabilir ve tatil günlerinde yapılamaz.[3]
Yıllık Fazla Mesai Saatinizi Nasıl Takip Edersiniz?
Fazla mesai yasal sınırının aşılıp aşılmadığını görmek için çalışma saatlerinin kayıt altında olması gerekir. İşveren fazla çalışma yaptırdığı işçilerin çalışma saatlerini gösteren bir belge düzenlemek zorundadır. Bu belgenin imzalı nüshası işçinin özlük dosyasında saklanır.[4]
İşçi de kendi kaydını tutabilir. Hangi gün kaç saat fazla çalıştığını not etmek, yıl sonunda toplamı görmenizi sağlar. Bu notlar tek başına kesin delil sayılmaz ama tanık beyanları ve işyeri kayıtlarıyla birlikte değer taşır.
Bir örnek yapalım. Bir işçi ilk altı ayda 150 saat, sonraki üç ayda 100 saat fazla çalışmış olsun. Toplam 250 saattir ve yıllık sınırın içindedir.
Yılın son üç ayında 40 saat daha çalıştırılırsa toplam 290 saate ulaşır. Sınırı aşan 20 saat için işveren kanuna aykırı davranmış olur. İşçi ise bu 20 saatin ücretini isteyebilir.
Aynı hesap, fazla mesainin ücrete dahil olduğunu savunan işveren için de önemlidir. Sınırın altında kalan saatler ücret içinde sayılabilir. Sınırın üstündeki saatler ise ayrıca ödenir.
Fazla Mesai Yasal Sınırı Aşılırsa Ne Olur?
Sınırı aşan fazla çalışma işveren açısından kanuna aykırıdır. Ancak bu durum işçinin ücret hakkını ortadan kaldırmaz. İşçi fiilen çalışmışsa ve bunu kanıtlarsa karşılığını alır.
Yargıtay’a göre fazla çalışmanın ücrete dahil olduğu kuralı yılda 270 saatle sınırlıdır. Bu sınırı aşan çalışmalar kanıtlanırsa karşılığı ayrıca ödenir.[5]
İşçinin onayı da sınırı aşmaya izin vermez. İşçi yazılı onay vermiş olsa bile işveren yıllık 270 saati geçecek şekilde fazla çalışma yaptıramaz. Ücretin içinde kalan kısımla ilgili ayrıntılar için fazla mesai ücrete dahil kaydı yazısına bakabilirsiniz.
Sınırın Uygulanmadığı Haller
Bazı durumlarda işçinin onayı aranmadan fazla çalışma yaptırılabilir. Bunlar arıza, acele işler ve zorlayıcı sebeplerdir.[6] Bu hallerde işçiye uygun bir dinlenme süresi verilmesi zorunludur.
Seferberlik gibi olağanüstü hallerde Cumhurbaşkanı günlük çalışma süresini işçinin en çok çalışma gücüne kadar çıkarabilir.[7] Bu iki durumda da ücret, normal fazla çalışma ücreti gibi yüzde elli artırımlı ödenir.
Bazı işçilere ise hiçbir şekilde fazla çalışma yaptırılamaz. On sekiz yaşını doldurmamış işçiler, gebe veya emziren işçiler ve kısmi süreli çalışanlar bu gruptadır.[8] Konunun işçi onayı boyutunu fazla mesai zorunlu mu yazısında ele aldık.
Yargıtay Kararında Fazla Mesai Yasal Sınırı
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, yıllık 270 saatlik sınırın aylık ya da haftalık parçalara bölünemeyeceğine karar vermiştir.
“Bir yılın 12 ay, yıllık fazla mesai sınırının da 270 saat olduğundan hareketle ayda 270/12 = 22,5 saat yahut bir adım daha ileri gidip haftada 22.5 / 4 = 5.625 saat şeklinde bir sınırlamanın yasal dayanağı bulunmamaktadır.”
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E.2014/18289 K.2015/14018, 07.09.2015[9]
Olayda işçinin aylık ücretine yıllık 270 saatlik fazla çalışma karşılığının dahil olduğu mahkemece de kabul edilmişti. Bilirkişi raporu ise hesabı aylık sınırla yapmıştı. Daire bu yöntemi yanlış bulmuş ve 270 saatin dolmasından sonraki fazla çalışmaların yeniden hesaplanması için kararı bozmuştur.
Karar iki sonuç doğurur. Birincisi, 270 saat yılın herhangi bir döneminde kullanılabilir. İkincisi, saat dolduktan sonraki her fazla çalışma ayrıca ücretlendirilir.
Yargıtay’ın güncel kararlarına Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
İlgili yazılar: özel güvenlik görevlisinin hakları.
Fazla Mesai Yasal Sınırı Hakkında Sık Sorulan Sorular
Fazla mesai yasal sınırı konusunda en çok merak edilenler aşağıda yanıtlandı.
Yılda 270 saat fazla mesai kaç saate denk gelir?
Yıllık 270 saat, ortalama olarak ayda 22,5 saat ve haftada yaklaşık 5,2 saat eder. Bu rakamlar yalnızca ortalamadır. Sınır yılın herhangi bir döneminde kullanılabilir.
270 saati aşan fazla mesai ücreti ödenir mi?
Evet. Sınırı aşan çalışma işveren için kanuna aykırıdır ama işçinin ücret hakkını ortadan kaldırmaz. Çalışmanın kanıtlanması gerekir.
Günlük çalışma 11 saati geçebilir mi?
Hayır. Günlük çalışma süresi her ne şekilde olursa olsun 11 saati aşamaz. Denkleştirme uygulanan işyerlerinde de bu sınır geçerlidir.
İşçi onay verirse sınır aşılabilir mi?
Hayır. Onay, fazla çalışma yaptırılabilmesi için gerekli şarttır. Ancak yıllık 270 saatlik sınırı ortadan kaldırmaz.
Yarım saatten kısa fazla çalışma hesaba katılır mı?
Evet. Yarım saatten az olan süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise bir saat sayılır. Bu kural hem ücret hem de 270 saatlik sınırın hesabında geçerlidir.
Fazla mesai yasal sınırına uymayan işverene ne olur?
Fazla çalışma ücretini ödemeyen, serbest zamanı süresinde kullandırmayan ya da işçinin onayını almayan işverene idari para cezası verilir. İşçi de sınırı aşan çalışmanın ücretini dava yoluyla isteyebilir.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41 ↩
- İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.5 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.64 ↩
- İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.10 ↩
- Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2015/30595 K.2017/12490, 29.05.2017 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.42 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.43 ↩
- İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.8 ↩
- Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E.2014/18289 K.2015/14018, 07.09.2015 ↩