Sendikaya üye olma hakkı, işçinin hem Anayasa hem de kanunla güvence altına alınmış bir hakkıdır. İşveren işçiyi sendikaya girmekten ya da sendikadan ayrılmaktan vazgeçirmeye çalışamaz. Bu yazı üyelik hakkının kapsamını, işverenin baskı yasağını ve baskı halinde işçinin yapabileceklerini anlatıyor.
Sendikal nedenle işten çıkarılan işçinin tazminatı için sendikal tazminat yazısına, sendikanın yaptığı sözleşme için toplu iş sözleşmesi yazısına bakabilirsiniz.
Sendikaya Üye Olma Hakkı Nedir?
Anayasa, çalışanların önceden izin almaksızın sendikalara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme hakkını tanır. Hiç kimse bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz.[1] Aynı ilke işçiler için 6356 sayılı Kanunda da yer alır.
On beş yaşını dolduran ve işçi sayılanlar işçi sendikalarına üye olabilir. Sendikaya üye olmak serbesttir ve hiç kimse üye olmaya ya da olmamaya zorlanamaz.[2] İşyerinde yardımcı işlerde çalışanlar da işyerinin girdiği işkolundaki sendikaya üye olabilir.
Aynı işkolunda aynı anda birden çok sendikaya üye olunamaz. Bu kurala aykırı sonraki üyelikler geçersizdir. Farklı işverenlere ait işyerlerinde çalışan işçiler ise aynı işkolunda birden çok sendikaya üye olabilir.
| Konu | Kural |
|---|---|
| Üyelik yaşı | On beş yaşını dolduran işçi üye olabilir |
| Üyeliğin kazanılması | e-Devlet üzerinden başvuru, sendikanın kabulü |
| Sendikanın sessiz kalması | Otuz gün içinde reddedilmezse kabul sayılır |
| Üyelikten çekilme | e-Devlet bildirimi, bir ay sonra geçerli olur |
| Birden çok sendika | Aynı işkolunda aynı anda yasak |
Üyelik Nasıl Kazanılır ve Sona Erer?
Sendikaya üye olma hakkı pratikte e-Devlet üzerinden kullanılır. Üyelik, başvuru ve sendikanın yetkili organının kabulüyle kazanılır. Sendika başvuruyu otuz gün içinde reddetmezse üyelik kabul edilmiş sayılır.
Haklı bir neden gösterilmeden reddedilen kişi, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde dava açabilir.[3]
Üyelikten çekilme de e-Devlet üzerinden yapılır. Çekilme bildirimi sendikaya ulaştıktan bir ay sonra geçerlilik kazanır. Çekilen kişi bu süre içinde başka bir sendikaya üye olursa yeni üyelik sürenin bitiminde başlar.[4]
İşkolunu değiştirenin üyeliği kendiliğinden sona erer. Emeklilik aylığı alarak işten ayrılan işçinin üyeliği de sona erer. Bir yılı geçmemek üzere işsiz kalmak ise üyeliği etkilemez.
İşveren Sendikaya Üye Olmayı Engelleyebilir mi?
İşveren sendikaya üye olma hakkına müdahale edemez. Kanun işçilerin işe alınmasının belli bir sendikaya girme ya da girmeme şartına bağlanmasını yasaklar. Üyelikten çekilme şartı koymak da aynı yasağın içindedir.[5]
İşveren, sendikaya üye olan işçilerle olmayan işçiler arasında çalışma şartları ve çalıştırmaya son verilmesi bakımından ayrım yapamaz. İşçiler sendikaya üye oldukları ya da olmadıkları için işten çıkarılamaz, farklı işleme tabi tutulamaz. Bu yasaklara aykırı iş sözleşmesi hükümleri ise geçersizdir.
İş Kanunu da aynı yönde bir güvence içerir. Sendika üyeliği ya da sendikal faaliyetlere katılmak, iş sözleşmesinin feshi için geçerli bir sebep sayılmaz.[6] İşyeri sendika temsilciliği yapmak da geçerli fesih sebebi değildir.
Üyelikten Vazgeçirme Baskısı
İşçinin üyelikten ayrılmaya zorlanması kanunda açıkça yasaklanmıştır. Bu yasağa aykırı davrananlar için idari para cezası öngörülmüştür.[7] Cezayı Çalışma ve İş Kurumu il müdürü verir.
Uygulamada sendikal baskı çeşitli biçimlerde görülür. Bunların başlıcaları şunlardır.
- İşçiye sendikadan istifa etmesi için doğrudan ya da dolaylı telkinde bulunulması
- Üyelikten çekilme dilekçesinin imzalatılmaya çalışılması
- Üyelik nedeniyle ücret, terfi ya da vardiya düzeninde olumsuz uygulama yapılması
- Sendikalı işçinin işyerinde yalnızlaştırılması ya da tehdit edilmesi
İşçinin kendi iradesiyle sendikadan ayrılması ise sendikaya üye olma hakkının doğal bir sonucudur. Sorun, bu iradenin işverenin baskısıyla oluşmasıdır.
İşyeri Sendika Temsilcisinin Güvencesi
Toplu iş sözleşmesi yetkisi kesinleşen sendika, işyerinde çalışan üyeleri arasından işyeri sendika temsilcisi atar. Temsilci sayısı işçi sayısına göre değişir. İşçi sayısı elliye kadar ise bir temsilci atanabilir.[8]
İşveren işyeri sendika temsilcisinin iş sözleşmesini haklı bir neden olmadıkça ve nedenini yazılı olarak açık ve kesin biçimde belirtmedikçe feshedemez. Temsilci ya da üyesi olduğu sendika fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde dava açabilir.[9]
İşveren, yazılı rızası olmadıkça temsilcinin işyerini değiştiremez ve işinde esaslı değişiklik yapamaz. Aksi halde değişiklik geçersiz sayılır. Bu korumanın tazminat boyutu sendikal tazminat yazısında anlatılıyor.
Yargıtay Kararında Sendikal Baskının İspatı
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi önüne gelen davada işçi, işverenin sendikaya üye olma konusunda baskı yaptığını ileri sürerek sendikal tazminat istemiştir.
Yerel mahkeme tazminatı kabul etmiş, daire ise kararı bozmuştur.
“Davalının açıkça iş yerinde sendikalı olarak çalışan davacı ve diğer işçilere sendikaya üye olmaları ya da olmamaları yönünde baskı yaptığına dair herhangi bir delile ulaşılamadığından mahkemece sendikal tazminat talebinin reddi gerekirken kabulü hatalı olup bozmayı gerektirmiştir.”
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2017/21603 K.2019/9029, 18.04.2019[10]
Karar oybirliğiyle verilmiştir. Daire, fesih dışındaki sendikal ayrımcılık iddialarında işçinin doğrudan sendikal tazminat davası açabileceğini belirtmiş, ancak baskının delille gösterilmesini aramıştır.
Karardan işçi için pratik bir sonuç çıkar. Sendikaya üye olma hakkına yönelik baskı iddiası soyut kalırsa dava sonuç vermez. Tarih, kişi ve olay belirtilerek delil toplanmalıdır.
Sendikaya Üye Olma Hakkına Baskı Yapılırsa Ne Yapmalı?
Önce olayları tarih sırasıyla not edin. Mesajlar, e-postalar, yazılı talimatlar ve tanık isimleri saklanmalıdır. Sendikanızı durumdan haberdar edin, çünkü sendika da dava açma ve şikayet konusunda destek olabilir.
İdari yaptırım için Çalışma ve İş Kurumu il müdürlüğüne şikayet yapılabilir. İş sözleşmesi sendikal nedenle feshedilmişse işe iade süreleri hızla işler. Fesih bildiriminden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulmalıdır.[11]
Süreç işe iade davası yazısında anlatılıyor. Farklı işlem ve ayrımcılık iddiaları için ayrımcılık tazminatı ve eşit davranma borcu yazısı da incelenebilir. Mevzuat metnine 6356 sayılı Kanun sayfasından ulaşılabilir.
Güncel kararlara Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
Sendikaya Üye Olma Hakkı Hakkında Sık Sorulan Sorular
İşçilerin sendika üyeliği ve işveren baskısı hakkında en sık sorduğu sorular aşağıda yanıtlandı.
İşveren beni sendikaya üye olduğum için işten çıkarabilir mi?
Hayır. Sendika üyeliği iş sözleşmesinin feshi için geçerli bir sebep sayılmaz. İşçi sendikaya üye olduğu için işten çıkarılamaz ya da farklı işleme tabi tutulamaz.
İşveren sendikadan istifa etmemi isteyebilir mi?
İşveren işçiyi üyelikten ayrılmaya zorlayamaz. Üyelikten çekilme işçinin kendi iradesiyle e-Devlet üzerinden yapılır. Zorlama halinde idari para cezası öngörülmüştür.
İşe girerken sendikaya üye olmamam şartı konabilir mi?
Hayır. İşçilerin işe alınmaları belli bir sendikaya girmeleri ya da girmemeleri şartına bağlı tutulamaz. Aksine hüküm içeren iş sözleşmesi şartları geçersizdir.
Sendikaya üye olunca işveren haber alır mı?
Üyelik e-Devlet üzerinden kazanılır ve sendika yetkiliyse aidat kesintisi için işverene yazılı başvuru yapar. Bu nedenle işveren üyeliği öğrenebilir. Öğrenmesi işverene işçiye karşı işlem yapma yetkisi vermez.
İşyeri sendika temsilcisi işten çıkarılabilir mi?
İşveren temsilcinin iş sözleşmesini yalnızca haklı bir nedenle ve nedenini yazılı olarak açıkça belirterek feshedebilir. Temsilci ya da sendikası bir ay içinde dava açabilir.
Kaynaklar
- 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.51 ↩
- 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m.17 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.17 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.19 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.25 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.18 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.78 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.27 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.24 ↩
- Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2017/21603 K.2019/9029, 18.04.2019 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.20 ↩