Toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmelerinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hususları düzenlemek üzere işçi sendikası ile işveren sendikası ya da sendika üyesi olmayan işveren arasında yapılan sözleşmedir. Çok sayıda işçiyi aynı anda bağlar ve ücret, ikramiye, izin gibi çalışma şartlarını belirler.[1]
Bu yazıda toplu iş sözleşmesinin kapsamı, süresi, bireysel iş sözleşmesiyle ilişkisi ve kimlerin yararlanabildiği anlatılıyor. Bireysel sözleşme türlerine genel bakış için iş sözleşmesi nedir yazısına göz atabilirsiniz.
Toplu İş Sözleşmesi Nedir?
Bireysel iş sözleşmesini işçi ile işveren yapar. Toplu iş sözleşmesinde ise işçi tarafını sendika temsil eder. İşveren tarafında işveren sendikası ya da sendikaya üye olmayan işverenin kendisi yer alır.
Sözleşme, iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hükümleri içerir. Tarafların karşılıklı hak ve borçlarını, sözleşmenin uygulanmasını ve denetimini, uyuşmazlıkların çözüm yollarını da düzenleyebilir.[2] Anayasaya ve kanunların emredici hükümlerine aykırı düzenleme içeremez.
İşçi için asıl önemi, kanundaki asgari hakların üzerine çıkabilmesidir. Ücret artışı, ikramiye, yol ve yemek yardımı, fazladan izin gibi haklar çoğunlukla bu sözleşmelerle sağlanır.
Bireysel İş Sözleşmesiyle İlişkisi
Toplu iş sözleşmesinde aksi belirtilmedikçe iş sözleşmeleri ona aykırı olamaz. İş sözleşmesinin aykırı hükümlerinin yerini toplu sözleşmedeki hükümler alır. Toplu sözleşmede iş sözleşmesine aykırı hüküm varsa iş sözleşmesinin işçi yararına olan hükümleri geçerlidir.[3]
Bu kural işçiyi korur. İşveren bireysel sözleşmeyle işçinin toplu sözleşmeden doğan haklarını düşüremez. Aynı zamanda bireysel sözleşme işçiye daha iyi şartlar sağlıyorsa o şartlar geçerliliğini korur.
Toplu sözleşme sona erdiğinde de iş sözleşmesine ilişkin hükümleri yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder. Böylece işçi iki sözleşme arasındaki boşlukta haklarını kaybetmez.
Toplu İş Sözleşmesinin Düzeyi ve Kapsamı
Bir toplu sözleşme aynı işkolunda bir ya da birden çok işyerini kapsayabilir. Aynı işverene ait aynı işkolunda birden çok işyeri varsa sözleşme ancak işletme düzeyinde yapılabilir.[4]
Kanun ayrıca grup toplu iş sözleşmesini düzenler. Bu sözleşme tarafların anlaşması üzerine bir işçi sendikası ile bir işveren sendikası arasında, birden çok üye işverene ait aynı işkolundaki işyerlerini kapsamak üzere yapılır.
Toplu İş Sözleşmesinin Şekli ve Süresi
Toplu iş sözleşmesi yazılı olarak yapılır. En az bir, en çok üç yıl süreli olabilir. İmzalandıktan sonra süresi uzatılamaz, kısaltılamaz ve süresinden önce sona erdirilemez.[5]
Faaliyetleri bir yıldan az süren işlerde süre bir yıldan kısa olabilir. Yeni sözleşme için yetki başvurusu, mevcut sözleşmenin bitiminden önceki yüz yirmi gün içinde yapılabilir. Yeni sözleşme ise önceki sözleşme sona ermedikçe yürürlüğe giremez.
Toplu İş Sözleşmesi Yapma Yetkisi
Her sendika toplu sözleşme yapamaz. Sendikanın kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birinin üyesi olması gerekir. Ayrıca sözleşmenin kapsamına girecek işyerinde başvuru tarihinde çalışan işçilerin yarıdan fazlası, işletmede ise yüzde kırkı sendikanın üyesi olmalıdır.[6]
İşletmede birden çok sendikanın yüzde kırk veya fazla üyesi varsa başvuru tarihinde en çok üyeye sahip sendika yetkilidir. İşveren tarafında ise işveren sendikası üyesi işverenler için, sendika üyesi olmayan işveren kendi işyerleri için sözleşme yapmaya yetkilidir.
Toplu İş Sözleşmesinden Kimler Yararlanır?
Sözleşmeden taraf işçi sendikasının üyeleri yararlanır. Sözleşmenin imzalanması tarihinde üye olanlar yürürlük tarihinden, imza tarihinden sonra üye olanlar ise üyeliklerinin sendikaca işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır.[7] Sözleşme imza ile yürürlük arasında sona eren üyeler de iş sözleşmelerinin sona erdiği tarihe kadar yararlanır.
Üye olmayanlar ise dayanışma aidatı ödeyerek yararlanabilir. Bunun için sendikanın onayı aranmaz. Dayanışma aidatı üyelik aidatından fazla olamaz ve sendika tüzüğünde belirlenir.
İşveren vekilleri ile sözleşme görüşmelerine işvereni temsilen katılanlar sözleşmeden yararlanamaz. Grev sonunda yapılan sözleşmeden de zorunlu olarak çalışanlar dışında işyerinde çalışmış olanlar aksine hüküm bulunmadıkça yararlanamaz.
Teşmil ile Sözleşmenin Genişletilmesi
Cumhurbaşkanı, işkolunda en çok üyeye sahip sendikanın yaptığı bir toplu sözleşmeyi, Yüksek Hakem Kurulunun görüşünü alarak toplu sözleşme bulunmayan işyerlerine teşmil edebilir. Teşmil kararı gerekçesiyle birlikte Resmi Gazete’de yayımlanır.[8]
Sözleşmenin tarafların hak ve borçlarını düzenleyen hükümleri ile özel hakeme başvurma hükümleri teşmil edilemez. Teşmil edilen işyerinde her zaman yetki başvurusu yapılabilir ve yeni sözleşme yapılınca teşmil kendiliğinden sona erer.
Toplu İş Sözleşmesi ve Diğer Çalışma Şartları
Toplu iş sözleşmesi, kanundaki birçok sürenin işçi lehine değişmesine imkan verir. Kıdem tazminatı için öngörülen otuz günlük süre, hizmet akitleri veya toplu sözleşmelerle işçi lehine değiştirilebilir.[9] Kıdem tazminatının temel kuralları için kıdem tazminatı yazısına bakabilirsiniz.
Deneme süresi de bu sözleşmelerle dört aya kadar uzatılabilir. Konuyu deneme süreli iş sözleşmesi yazısında ayrıca anlattık.
Kısmi süreli çalışan işçiler de sözleşmenin kapsamındadır. Bazı sözleşmeler onlar için özel ücret hükümleri koyduğundan part time çalışan hakları yazısına da bakmak gerekir.
Ücret zammı da toplu iş sözleşmesiyle belirlenebilir. Zammın hangi hallerde zorunlu olduğunu maaşa zam zorunluluğu yazısında anlattık.
Anlaşma Sağlanamazsa Ne Olur?
Taraflar toplu görüşmede anlaşamazsa kanun uyuşmazlığın tespiti, arabuluculuk ve Yüksek Hakem Kuruluna ya da özel hakeme başvurma yollarını düzenler. Grev ve lokavt ayrı bir bölümde ele alınmıştır.[10] Bu aşamaların her biri kanundaki süre ve şartlara bağlıdır.
Sözleşme sonrası doğan bireysel uyuşmazlıklarda işçi dava açmadan önce zorunlu arabuluculuğa başvurmak zorunda olabilir. Süreç için iş davalarında arabuluculuk yazısı yol göstericidir.
Yargıtay Kararında Toplu İş Sözleşmesinden Yararlanma
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 2024 tarihli kararında dayanışma aidatı ödeyen işçinin yararlanma hakkını değerlendirmiştir.
“Kanun hükmüne göre toplu iş sözleşmesinden yararlanmak için aslolan sendika üyeliği olup istisnai haller dışında (dayanışma aidatı, sendikanın yazılı onayı gibi) sendika üyesi olmayanlar toplu iş sözleşmesinden yararlanamaz.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2024/10223 K.2024/14494, 04.11.2024[11]
Olayda işçi sendikadan istifa etmiş ve dayanışma aidatı ödeyerek yürürlükteki sözleşmeden yararlanmak istediğini işverene bildirmişti. Sonraki dönem sözleşmesi geç imzalanmış ve işveren imza tarihine kadar zam ödemelerini geri almıştı. İşçi, yürürlük başlangıcından itibaren yararlanmayı istemişti.
Yargıtay, işverenin dayanışma aidatı kesmeye devam etmesini ve işçinin buna itiraz etmemesini örtülü rıza sayarak talebin bulunduğunu kabul etti. Karar işçi lehine onanmış ve oybirliğiyle verilmiştir. Yargıtay’ın güncel kararlarına Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
İşçi Toplu İş Sözleşmesinden Yararlanmak İçin Ne Yapmalı?
İşyerinde yürürlükte bir sözleşme olup olmadığını sendikadan ya da işyerindeki ilan panosundan öğrenin. Sözleşmenin işyerinde ilan edilmesi kanunda yer alır. Sendika üyesi değilseniz dayanışma aidatı yoluyla yararlanma imkanını sendikaya sorun.
- Sözleşmenin yürürlük ve bitiş tarihlerini not edin
- Üyelik ya da dayanışma aidatı başlangıç tarihini yazılı belgeleyin
- Bordroda sözleşme zamlarının uygulanıp uygulanmadığını kontrol edin
- Eksik ödeme varsa işverenden yazılı olarak isteyin
Alacaklarınızın kapsamı için işçilik alacakları yazısı kullanılabilir. Bireysel sözleşmenizdeki cezai hükümler için iş sözleşmesinde cezai şart yazısı yardımcı olur.
İlgili yazılar: sendikaya üye olma hakkı.
Toplu İş Sözleşmesi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Toplu iş sözleşmesi konusunda en çok merak edilenler aşağıda yanıtlandı.
Toplu iş sözleşmesi kaç yıl süreli olur?
En az bir, en çok üç yıl süreli yapılabilir. İmzalandıktan sonra süresi uzatılamaz ve kısaltılamaz. Faaliyeti bir yıldan kısa süren işlerde bir yıldan kısa süreli de yapılabilir.
Sendika üyesi olmayan işçi toplu iş sözleşmesinden yararlanabilir mi?
Dayanışma aidatı ödeyerek yararlanabilir. Bunun için sendikanın onayı aranmaz. Aidat miktarı üyelik aidatından fazla olamaz ve sendika tüzüğüne göre belirlenir.
Toplu iş sözleşmesi ile iş sözleşmesi çelişirse hangisi geçerli olur?
İş sözleşmesinin toplu sözleşmeye aykırı hükümlerinin yerini toplu sözleşme hükümleri alır. Toplu sözleşmede iş sözleşmesine aykırı hüküm varsa iş sözleşmesinin işçi yararına olan hükümleri geçerlidir.
Toplu iş sözleşmesi bitince haklar sona erer mi?
Hayır. Sona eren sözleşmenin iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder. İşçi bu süre içinde mevcut haklarını korur.
Toplu iş sözleşmesi yapmaya hangi sendika yetkilidir?
İşkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birinin üyesi olan sendika yetkili olabilir. İşyerinde işçilerin yarıdan fazlasının, işletmede ise yüzde kırkının sendikaya üye olması gerekir.
Kaynaklar
- 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m.2 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.33 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.36 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.34 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.35 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.41 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.39 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.40 ↩
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.49-52 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2024/10223 K.2024/14494, 04.11.2024 ↩