Part time çalışan hakları, kanunda kısmi süreli çalışan işçinin hakları olarak düzenlenmiştir. Kısmi süreli işçi, tam süreli emsaline göre farklı işleme tabi tutulamaz. Ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatler ise çalıştığı süreye orantılı ödenir.[1]
Bu yazıda kısmi süreli sözleşmenin nasıl tanımlandığını, part time çalışan haklarının kapsamını ve ebeveynlerin kısmi çalışma talep hakkını anlatıyoruz. Sözleşme türlerine genel bakış için iş sözleşmesi nedir yazısına göz atabilirsiniz.
Kısmi Süreli (Part Time) İş Sözleşmesi Nedir?
İşçinin normal haftalık çalışma süresi, tam süreli sözleşmeyle çalışan emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmişse sözleşme kısmi süreli iş sözleşmesidir. Kanun, çalışma biçimleri bakımından sözleşmelerin tam süreli, kısmi süreli, deneme süreli ya da başka türde kurulabileceğini söyler.[2] Türk Borçlar Kanunu da bir hizmetin kısmi süreli olarak düzenli biçimde yerine getirilmesini hizmet sözleşmesi sayar.
Emsal işçi, işyerinde aynı veya benzeri işte tam süreli çalıştırılan işçidir. İşyerinde böyle bir işçi yoksa o işkolunda şartlara uygun işyerinde aynı veya benzer işi üstlenen tam süreli işçi esas alınır.
Yargıtay, emsal işçinin haftalık çalışması 45 saati aşmamak üzere belirlenir ve önemli ölçüde azalmış olup olmadığına bakar. İlgili yönetmeliğe dayanarak 45 saatlik emsal çalışmada 30 saat ve daha az çalışmayı kısmi süreli sayar.
Part Time Çalışan Hakları Nelerdir?
Kısmi süreli işçi de tam süreli işçi gibi işçidir. İş Kanununun işçiye tanıdığı korumalar, sözleşmenin kısmi süreli olması nedeniyle ortadan kalkmaz. Kanun bunun için özel bir hüküm koymuştur.
- Haklı neden olmadan tam süreli emsal işçiye göre farklı işlem yapılamaz
- Ücret ve bölünebilir parasal menfaatler çalışılan süreye orantılı ödenir
- Tam süreliye ya da tam süreliden kısmi süreliye geçiş istekleri işverence dikkate alınır
- Uygun açık yerler zamanında duyurulur
- Ebeveynler belirli koşullarla kısmi süreli çalışma talep edebilir
Part Time Çalışanda Ücret ve Eşit Davranma
Kısmi süreli çalışan işçi, ayrımı haklı kılan bir neden olmadıkça salt sözleşmenin kısmi süreli olmasından dolayı farklı işleme tabi tutulamaz. Bu kural ücretle sınırlı değildir. İzin, yardım ve diğer çalışma şartları için de geçerlidir.
Ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatler orantılı verilir. Tam süreli işçi haftada 45 saat çalışıp belli bir yardım alıyorsa, haftada 22,5 saat çalışan emsali bunun yarısını alır. Bölünebilir menfaat dediğimiz ücret, ikramiye ve yemek yardımı gibi ödemelerdir.
Bölünemeyen haklar ise tam olarak verilir. Örneğin işçinin işyerinde güvenli çalışma hakkı süreye bakılmaksızın aynıdır. Orantılama yalnızca parayla ölçülebilen bölünebilir menfaatler için yapılır.
Tam Süreli ile Kısmi Süreli Arasında Geçiş
İşçilerin niteliklerine uygun açık yer bulunduğunda kısmi süreliden tam süreliye ya da tam süreliden kısmi süreliye geçirilme istekleri işverence dikkate alınır. İşveren boş yerleri zamanında duyurmak zorundadır. Kanun bu isteği kabul etme zorunluluğu getirmez ama değerlendirme yükümlülüğü koyar.
Bu hüküm kısmi süreli çalışanların daha fazla çalışmak istemeleri halinde önemlidir. İşverenin başka birini işe almadan önce bu başvuruları gözetmesi beklenir. Duyuru yapılmamışsa işçi yazılı başvurusunu saklamalıdır.
Ebeveynin Kısmi Süreli Çalışma Hakkı
Doğum ve analık izinlerinin bitiminden sonra, mecburi ilköğretim çağının başladığı tarihi takip eden ay başına kadar ebeveynlerden biri kısmi süreli çalışma talebinde bulunabilir. Bu talep işveren tarafından karşılanır ve geçerli fesih nedeni sayılmaz.
Bu haktan faydalanmak veya tam zamanlı çalışmaya dönmek isteyen işçi, işverene bunu en az bir ay önce yazılı olarak bildirir. Kısmi süreli çalışmaya başlayan işçi tam zamanlı çalışmaya dönebilir. Aynı çocuk için bir daha bu haktan yararlanamaz.
İşçi tam zamanlı çalışmaya döndüğünde yerine işe alınan işçinin sözleşmesi kendiliğinden sona erer. Ebeveynlerden birinin çalışmaması halinde çalışan eş bu talepte bulunamaz.
Üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinenler de teslim tarihinden itibaren bu haktan yararlanır. Hangi işlerde uygulanacağı ve usul esaslar yönetmelikle belirlenir.
Doğum sonrası izinler için mazeret izni yazısı da yararlı olabilir.
Çağrı Üzerine Çalışma
Yazılı sözleşmeyle işçinin ihtiyaç duyulduğunda iş görmesinin kararlaştırıldığı ilişki, çağrı üzerine çalışmaya dayalı kısmi süreli iş sözleşmesidir. Taraflar süreyi belirlemezse haftalık çalışma süresi yirmi saat kabul edilir. İşçi, çalıştırılsın ya da çalıştırılmasın belirlenen süre için ücrete hak kazanır.[3]
İşveren çağrıyı çalışılacak zamandan en az dört gün önce yapmak zorundadır. Günlük süre kararlaştırılmamışsa işveren her çağrıda işçiyi günde en az dört saat üst üste çalıştırmalıdır. Bu hükümler aksi kararlaştırılmadıkça uygulanır.
Uzaktan ve evden çalışma ise ayrı düzenlenmiştir. Ayrıntı için evden çalışan işçinin hakları yazısına bakabilirsiniz.
Part Time Çalışanın Fesih ve Tazminat Hakları
Part time çalışan hakları arasında fesih korumaları da yer alır. Kısmi süreli iş sözleşmesi belirli ya da belirsiz süreli olabilir. Belirsiz süreli sözleşmede bildirim süreleri kıdeme göre işler ve ihbar süresi yazısında anlatılır.
Kıdem ve ihbar tazminatı koşulları genel kurallara bağlıdır. Kısmi süreli çalışma bu hakları kural olarak ortadan kaldırmaz. Haklar için kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı yazıları kullanılabilir.
Belirli süreli kısmi sözleşmelerde zincirleme yenileme kuralları da işler. Bu konuda belirli süreli iş sözleşmesi yazısına göz atabilirsiniz. Toplu sözleşme kapsamındaki işyerlerinde toplu iş sözleşmesi hükümleri de ayrıca incelenmelidir.
Yargıtay Kararında Part Time Çalışan Hakları
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, kısmi süreli işçinin toplu sözleşme haklarını değerlendirdiği kararında part time çalışan hakları bakımından orantılı ücret ilkesini vurgulamıştır.
“Kısmi süreli hizmet akdiyle çalışan işçiye, ayrımı haklı kılan bir neden bulunmadıkça salt bu nedenle farklı bir işlem yapılamayacağı Kanunda öngörülmüştür.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2010/40419 K.2013/2576, 23.01.2013[4]
Olayda reyon işçisi olarak kısmi süreli çalışan işçi, ikramiye, yakacak yardımı ve ücret farkı istemişti. İşyerindeki toplu iş sözleşmesine göre kısmi süreli üyelerin saat ücretleri, tam süreli emsale orantılı bölünebilir menfaatleri kapsayacak biçimde belirleniyordu. Mahkeme davayı reddetmişti.
Yargıtay, saatlik ücretin tam süreli işçilere ödenen ücret ile parasal yardımların toplamına göre belirlenip belirlenmediğinin araştırılmasını istedi. Eksik inceleme nedeniyle karar bozulmuş ve oybirliğiyle verilmiştir. Yargıtay’ın güncel kararlarına Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
Kısmi Süreli Çalışan İşçi Ne Yapmalı?
Part time çalışan hakları konusunda ilk adım sözleşmenizi okumaktır. Sözleşmenizde haftalık çalışma saatiniz açıkça yazılı olmalıdır.
Tam süreli emsalinizin hangi ücret ve yardımları aldığını öğrenin. Orantılı ödemede eksiklik görürseniz yazılı itiraz edin.
- Sözleşme ve eklerinin bir örneğini saklayın
- Çalışma saatlerinizi ve fiilen çalıştığınız günleri not edin
- Yemek, yol gibi yardımların tam süreli işçilere nasıl verildiğini sorun
- Tam süreliye geçmek istiyorsanız yazılı başvuruda bulunun
- Çocuğunuz için kısmi çalışma talebini en az bir ay önce yazılı bildirin
Alacak kalemlerini belirlemeden önce işçilik alacakları yazısına bakabilirsiniz. Ücretiniz eksik ödenmişse maaşı ödenmeyen işçi nereye başvurmalı yazısı yol gösterir.
İlgili yazılar: çağrı üzerine çalışma.
Part Time Çalışan Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Part time çalışan hakları konusunda en çok merak edilenler aşağıda yanıtlandı.
Part time çalışan hakları tam süreli işçiyle aynı mı?
Kısmi süreli işçi, ayrımı haklı kılan bir neden olmadıkça salt kısmi süreli olduğu için farklı işleme tabi tutulamaz. Ücret ve bölünebilir parasal menfaatler çalışılan süreye orantılı ödenir.
Kısmi süreli çalışma haftada kaç saattir?
Kanun sayı vermez, emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az süre arar. Yargıtay yönetmeliğe dayanarak 45 saatlik emsal çalışmada 30 saat ve altını kısmi süreli sayar.
Çocuğu olan işçi part time çalışma talep edebilir mi?
Evet. Doğum ve analık izinlerinden sonra ilköğretim çağının başladığı tarihi takip eden ay başına kadar ebeveynlerden biri talepte bulunabilir. Talep karşılanır ve geçerli fesih nedeni sayılmaz.
Çağrı üzerine çalışmada ücret nasıl ödenir?
Çalışma süresi belirlenmemişse haftalık yirmi saat kabul edilir. İşçi çalıştırılsın ya da çalıştırılmasın belirlenen süre için ücrete hak kazanır. İşveren çağrıyı en az dört gün önce yapar.
Part time işçi tam zamanlıya geçmek isterse ne olur?
İşveren niteliğe uygun açık yer bulunduğunda bu isteği dikkate alır ve boş yerleri zamanında duyurur. İşverenin isteği kabul etme zorunluluğu yoktur ama değerlendirme yükümlülüğü vardır.
Kaynaklar