Deneme süreli iş sözleşmesi, tarafların iş sözleşmesine bir deneme kaydı koyduğu sözleşmedir. Bu süre içinde işçi de işveren de bildirim süresine uymadan ve tazminat ödemeden sözleşmeyi bitirebilir. Deneme süresi en çok iki aydır ve toplu iş sözleşmesiyle dört aya çıkarılabilir.[1]
Bu yazıda deneme kaydının nasıl kurulduğu, süresinin nereye kadar uzayabileceği ve süre içinde fesih halinde işçinin hangi haklarının saklı kaldığı anlatılıyor. Sözleşme türlerine genel bakış için iş sözleşmesi nedir yazısına göz atabilirsiniz.
Deneme Süreli İş Sözleşmesi Nasıl Kurulur?
Deneme süresi koymak zorunlu değildir. İş sözleşmesi deneme kaydı olmadan da yapılabilir. Taraflar böyle bir kayıt öngörmüşse süresi, uzatılması ve sonuçları 4857 sayılı İş Kanunu m.15 ile belirlenir.
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi deneme süresinin amacını açıklamıştır. İşverenin işçiyi mesleki bilgisi, çalışma biçimi ve işyerine uyumu bakımından tanımakta korunmaya değer bir menfaati vardır.
Deneme süresi işçinin çıkarına da olabilir. İşçi işyerindeki uygulamaları görüp uyum sürecini değerlendirir. Gerekirse sözleşmeden kolayca ayrılır.
Kanun deneme kaydı için özel bir şekil aramaz. Yine de kaydın sözleşmede yazılı olması gerekir. Yazılı olmayan bir deneme kaydının varlığını sonradan ispatlamak güçleşir ve tartışma çıkarsa kaydı ileri süren taraf zor durumda kalır.
Deneme süresi, işçinin fiilen işe başladığı günden itibaren işler. Sözleşmenin imzalandığı tarih esas alınmaz. Hastalık gibi sözleşmeyi askıya alan haller süreyi durdurmaz.
Deneme Süresi Ne Kadar Sürer?
Kanundaki üst sınır iki aydır. Toplu iş sözleşmesi bu süreyi dört aya kadar uzatabilir. İş sözleşmesine daha uzun bir süre yazılması mümkün değildir.
İki ayı aşan bir deneme kaydı, aşan kısım için geçerli sayılmaz.
Yargıtay önüne gelen bir olayda işçi üç ay bir gün çalışmıştı. Mahkeme sözleşmeyi deneme süresi içinde feshedilmiş kabul edip ihbar tazminatını reddetmişti. Daire bu sonucu hatalı bulup kararı bozdu.
Bu yüzden deneme süresini iki ayla sınırlı tutmak gerekir. İşçi toplu iş sözleşmesi kapsamında değilse dört aylık deneme süresi söz konusu olmaz. Kapsamı belirlemek için toplu iş sözleşmesi yazısına bakılabilir.
| Durum | Deneme süresi üst sınırı |
|---|---|
| Bireysel iş sözleşmesi | İki ay |
| Toplu iş sözleşmesi hükmü varsa | Dört aya kadar |
| Süre sınırını aşan kayıt | Aşan kısım deneme sayılmaz |
Deneme Süresinde Fesih: Bildirim ve Tazminat
Deneme süresi içinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir. İşçinin çalıştığı günler için ücreti ve diğer hakları saklıdır. Kanun bu hükmü açıkça yazmıştır.
Bu nedenle işveren, deneme süresinde işçiyi çıkarırken ihbar süresi tanımak zorunda değildir. İhbar tazminatı da doğmaz. Kıdem tazminatı çalışılan her tam yıl için ödendiğinden deneme süresinde yapılan fesihte henüz tam yıl dolmamıştır.[2]
İşçi de aynı kolaylıktan yararlanır. Deneme süresi içinde istifa eden işçi işverene bildirim süresi ücreti ödemez. Ayrılış dilekçesinde ve işten çıkış işleminde bunun deneme süresi içinde yapıldığını yazmak sonradan çıkacak tartışmayı önler.
Çalıştığı günlerin ücreti ise her halde ödenir. Fazla mesai gibi başka alacaklar varsa onlar da saklıdır. Alacakların kapsamı için işçilik alacakları yazısına bakabilirsiniz.
Taraflar fesih yerine karşılıklı anlaşmayla da ayrılabilir. İkale denen bu yolun sonuçları ikale sözleşmesi yazısında anlatılıyor.
Deneme Süresi Kıdeme ve İzne Sayılır mı?
Evet. Deneme kaydı içeren sözleşme, başından beri tek bir sözleşmedir. Deneme süresi bittikten sonra yeni bir sözleşme başlamaz.
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, sözleşmeyi deneme süresi içinde ayrı, süre bitince ayrı bir sözleşme saymaz. Bu yüzden ileride belirlenecek kıdem süresinde deneme süresi de dikkate alınır.
Aynı kural yıllık izin için de geçerlidir. Kanuni izin hakkı, deneme süresi dahil bir yıllık çalışma tamamlanınca doğar. Ayrıntıyı yıllık ücretli izin yazısında bulabilirsiniz.
Deneme Süresi İş Güvencesini Engeller mi?
İş güvencesi hükümlerinden yararlanmak için işçinin en az altı aylık kıdemi olmalıdır. Ayrıca işyerinde otuz veya daha fazla işçi çalışmalıdır.[3] Deneme süresi en çok iki ay olduğundan bu süre içindeki fesih kural olarak işe iade davasına konu olmaz.
Bunun bir istisnası vardır. Deneme kaydı işçinin haklarını ortadan kaldırmak için kötüye kullanılmışsa deneme süreli iş sözleşmesinden söz edilemez. Süreç için işe iade davası yazısı yol göstericidir.
Deneme Kaydının Kötüye Kullanılması
Deneme süresi tarafların birbirini tanıması için vardır. Salt işçinin haklarını ortadan kaldırmak için kullanılırsa kanuni hakkın kötüye kullanımı olur. Yargıtay iki örnek vermiştir.
- Yıllarca çalışmış işçiyle aynı iş için yeniden deneme süreli sözleşme yapılması
- İşverenin sürekli olarak ikişer aylık deneme süresi koyarak işçi çalıştırması ve bunu genel uygulama haline getirmesi
İşçinin aynı işverenin işyerinde çalışırken ya da daha önce çalıştığı işyerine ikinci kez girişinde konulan deneme kaydı da geçersizdir. Bu durumda sözleşme baştan deneme kaydı olmayan sözleşme sayılır ve normal fesih kuralları işler. İşten çıkarılan işçi bildirim süresi ve tazminat haklarını arayabilir.
Belirli Süreli Sözleşmede Deneme Süresi
Deneme kaydı yalnız belirsiz süreli sözleşmelere özgü değildir. Yargıtay, 4857 sayılı Kanun m.15’teki deneme süresinin belirli süreli iş sözleşmelerinde de geçerli olduğunu kabul eder. Süre yine iki ayı ve toplu iş sözleşmesindeki dört ayı aşamaz.
Belirli süreli sözleşmelerin kuralları ayrı bir yazıda toplandı. Belirli süreli iş sözleşmesi yazısı sürenin sonunda ne olacağını ve zincirleme yenilemeyi anlatıyor. Deneme süreli iş sözleşmesi yapmak isteyen taraflar iki kuralı birlikte düşünmelidir.
Yargıtay Kararında Deneme Süreli İş Sözleşmesi
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, deneme süresinin sınırlarını ve kötüye kullanılmasını aynı kararda ele almıştır.
“İşçinin aynı işverene ait işyerinde çalışırken veya daha önce çalıştığı işyerine ikinci kez işe girişinde öngörülen deneme kaydı geçersizdir.”
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2013/9215 K.2013/28777, 10.12.2013[4]
Olayda işçi ihbar tazminatı ve bazı işçilik alacaklarını istemişti. İşçinin çalışma süresi üç ay bir gün olarak saptanmıştı. Mahkeme deneme süresi içinde fesih yapıldığını kabul ederek ihbar tazminatını reddetmişti.
Daire, deneme süresinin üst sınırının iki ay olduğunu hatırlatmış ve karar bozulmuştur. Karar oybirliğiyle verilmiştir. Yargıtay’ın güncel kararlarına Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
Deneme Süresi Yaklaşırken İşçi Neye Dikkat Etmeli?
İş sözleşmesini imzalamadan önce deneme kaydının süresine ve yerine bakın. İki ayı aşan bir süre yazılıysa itiraz hakkınızı yazılı olarak saklayın. Toplu iş sözleşmesi kapsamındaysanız dört aylık sınırın o sözleşmede yer alıp almadığını işyerinden öğrenin.
- Sözleşmenin ve eklerinin bir örneğini alın
- Fiilen işe başladığınız tarihi not edin
- Fesih deneme süresi içinde yapıldıysa çıkış belgesinde bunun yazılı olmasını isteyin
- Çalıştığınız günlerin ücretini ve varsa diğer alacaklarınızı bordroyla karşılaştırın
Eski işyerinize yeniden girdiyseniz deneme kaydı size uygulanmaz. Bu durumda işten çıkarma, normal fesih kurallarına göre değerlendirilir. Fesih sonrası izlenecek yol için fesih bildirimi yazısını okuyabilirsiniz.
İlgili yazılar: stajyer ücreti ve hakları.
Deneme Süreli İş Sözleşmesi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Deneme süreli iş sözleşmesi konusunda en çok merak edilenler aşağıda yanıtlandı.
Deneme süresi en çok kaç ay olabilir?
Bireysel iş sözleşmesinde en çok iki aydır. Toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir. Daha uzun yazılan kayıt, aşan kısım için geçerli olmaz.
Deneme süresinde işten çıkarılan işçi tazminat alabilir mi?
Kanuna göre deneme süresi içinde fesih bildirimsiz ve tazminatsız yapılabilir. Çalışılan günlerin ücreti ve diğer haklar saklıdır. Deneme kaydı kötüye kullanılmışsa normal fesih kuralları uygulanır.
Deneme süresi içinde işçi istifa ederse ihbar tazminatı öder mi?
Hayır. Deneme süresi içinde iki taraf da bildirim süresine uymadan ve tazminatsız feshedebilir. İstifanın deneme süresi içinde yapıldığını yazılı belgelemek yararlıdır.
Deneme süresi kıdem tazminatı hesabına dahil edilir mi?
Evet. Deneme kaydı içeren sözleşme baştan beri tek sözleşmedir. Deneme süresi kıdem süresine ve yıllık izin için gereken bir yıllık süreye dahildir.
Aynı işverene tekrar girince yeniden deneme süresi konabilir mi?
Hayır. İşçinin aynı işverende çalışırken ya da daha önce çalıştığı işyerine ikinci kez girişinde konulan deneme kaydı Yargıtay’a göre geçersizdir.
Kaynaklar