İş sözleşmesinde cezai şart, borcun hiç ya da gereği gibi yerine getirilmemesi halinde ödenecek tutarın önceden kararlaştırılmasıdır. Kanun bu düzenlemeye ceza koşulu der. İş hukukunun temel kuralı, hizmet sözleşmelerine sadece işçi aleyhine konulan ceza koşulunun geçersiz olmasıdır.[1]
Bu yazıda iş sözleşmesinde cezai şartın ne zaman geçerli olduğunu, tutarının nasıl sınırlandığını ve hakimin indirim yetkisini anlatıyoruz. Sözleşme türlerine genel bakış için iş sözleşmesi nedir yazısına göz atabilirsiniz.
Cezai Şart (Ceza Koşulu) Nedir?
Bir sözleşmenin hiç ya da gereği gibi ifa edilmemesi için ceza kararlaştırılmışsa alacaklı, aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça ya borcun ya da cezanın ifasını isteyebilir. Ceza, borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi için kararlaştırılmışsa alacaklı asıl borçla birlikte cezayı da isteyebilir.[2]
Yargıtay, cezai şartı mevcut borcun ifa edilmemesi veya eksik ifası halinde ödenmesi gereken, mali değeri olan ayrı bir edim olarak tanımlar. İş sözleşmesinde cezai şart sık görülen bir uygulamadır. 4857 sayılı İş Kanununda cezai şarta ilişkin hüküm yoktur, bu nedenle Türk Borçlar Kanunu hükümleri uygulanır.
Borçlunun, kararlaştırılan cezayı ifa ederek sözleşmeyi dönme ya da fesih yoluyla sona erdirmeye yetkili olduğunu ispat etme hakkı da saklıdır. Yani ceza, bazı sözleşmelerde sözleşmeden çıkmanın bedeli olarak da kararlaştırılabilir. Hangisinin kastedildiği sözleşmenin metninden anlaşılır.
İş Sözleşmesinde Cezai Şart Ne Zaman Geçerlidir?
Türk Borçlar Kanunu m.420’ye göre hizmet sözleşmelerine sadece işçi aleyhine konulan ceza koşulu geçersizdir. Yargıtay bunu şu şekilde ifade eder. İşçi aleyhine konulan cezai şartlar geçersiz, işçi lehine konulan cezai şartlar ise geçerlidir.
Bu kural işçinin korunması içindir. İşçiyi tek taraflı olarak ağır ödemelere bağlayan kayıtlar geçerli olmaz. İşvereni bağlayan ya da işçi lehine olan cezai şartlar ise geçerli sayılır.
| Cezai şartın niteliği | Sonucu |
|---|---|
| Sadece işçi aleyhine konulmuş | Geçersiz |
| İşçi lehine konulmuş | Geçerli |
| Tutarı aşırı olan | Hakim tarafından indirilir |
İş Sözleşmesinde Cezai Şart Hangi Hallerde Konulur?
Yargıtay, iş hukukunda cezai şartın üç amaçla getirildiğini belirtir. İlki, belirli süreli sözleşmenin haklı neden olmaksızın erken feshini önlemektir. İkincisi, eğitim verilen işçinin asgari çalışma şartına uymaması halinde eğitim giderlerini geri alabilmektir.
Üçüncüsü ise rekabet yasağı sözleşmesine uygun davranılmasını sağlamaktır. Bu hallerde taraflar sözleşmeden doğan bir yükümlülük üstlenir ve cezai şart bu yükümlülüğün etkinliğini sağlar.
Asgari süreli sözleşmelerde cezai şart konulamayacağına dair bir kural yoktur. Dolayısıyla bu tür sözleşmelerde cezai şart içeren hükümler, sadece işçi aleyhine öngörülmemişse geçerli sayılır. Belirli süreli sözleşmelerin kuralları için belirli süreli iş sözleşmesi yazısına bakabilirsiniz.
Cezai Şartın Tutarı ve Hakimin İndirim Yetkisi
Taraflar cezanın miktarını serbestçe belirleyebilir. Ancak hakim aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir.[3] İndirim için tarafların talebi aranmaz.
Hakim indirimi yaparken işçinin niteliğini, yaptığı işi, ücretini ve sözleşme süresinin çalışılan ve çalışılmayan kısmını gözetir. Yargıtay’ın önündeki bir olayda 50.000 avro tutarındaki cezai şart bölge adliye mahkemesince dörtte bir oranında indirilmişti. Yargıtay bu indirimi yeterli bulmadı ve daha makul bir indirim yapılmasını istedi.
Ceza koşulunun geçersiz olması asıl borcun geçerliliğini etkilemez. Asıl borç geçersizse ya da borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple imkansız hale gelmişse cezanın ifası istenemez.
Cezai Şart ve Gerçek Zarar
Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezanın ifası gerekir. Alacaklının uğradığı zarar cezayı aşıyorsa, borçlunun kusuru ispatlanmadıkça aşan miktar istenemez.[4]
Bu nedenle işveren, ceza koşulunu isterken zararını ispatlamak zorunda değildir. İşçi ise ceza koşulunun aşırı olduğunu ileri sürerek indirim talep edebilir. Cezaya karşı en güçlü itiraz, tutarın işçinin ücreti ve çalıştığı süreyle orantısız olmasıdır.
Rekabet Yasağı ve Cezai Şart
Rekabet yasağına aykırı davranış bir ceza koşuluna bağlanmışsa ve sözleşmede aksine hüküm yoksa işçi öngörülen miktarı ödeyerek yasağa ilişkin borcundan kurtulabilir. Ancak ceza koşulunu aşan zararı da gidermek zorundadır.[5]
Bu hüküm cezai şartın en sık görüldüğü alanlardan birini düzenler. Geçerlilik şartları, süre ve yer sınırı rekabet yasağı yazısında anlatılıyor.
Aynı Maddedeki İbra Kuralı
Türk Borçlar Kanunu m.420 ceza koşuluyla birlikte ibrayı da düzenler. İşçinin işverenden alacağına ilişkin ibra sözleşmesi yazılı olmalıdır. Sözleşmenin bitiminden başlayarak en az bir ay geçmiş olması gerekir.
İbra konusu alacağın türü ve miktarı açıkça belirtilmeli, ödeme hak tutarına göre eksiksiz ve banka aracılığıyla yapılmalıdır. Bu şartları taşımayan ibra sözleşmeleri kesin olarak hükümsüzdür. Ceza koşulu içeren sözleşmenin sonunda imzalanan ibranameye de dikkat etmek gerekir.
Cezai Şart İmzalamadan Önce İşçi Neye Bakmalı?
İş sözleşmesinde cezai şart maddesini imzalamadan önce dikkatle okuyun. Hangi davranışın cezaya bağlandığını, tutarın kaç maaşa denk geldiğini ve cezanın karşılıklı olup olmadığını kontrol edin. Maddenin sadece sizi bağlayıp bağlamadığı geçerlilik açısından belirleyicidir.
- Ceza tutarı sizin ücretinizle orantılı mı
- Ceza karşılıklı mı yoksa sadece işçiyi mi bağlıyor
- Eğitim gideri ya da asgari çalışma süresi şartı açıkça yazılı mı
- Erken ayrılma halinde hangi tutarın ödeneceği belli mi
- Ceza maddesini ayrı imzalatmışlar mı
İşverenin ceza tutarını maaşınızdan doğrudan kesmesi ayrı bir tartışma konusudur. Ücretten yapılabilecek kesintiler için maaştan kesinti yapılabilir mi yazısına bakabilirsiniz. Alacaklarınızın bütünü için işçilik alacakları yazısı kullanılabilir.
Yargıtay Kararında İş Sözleşmesinde Cezai Şart
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 2022 tarihli kararında cezai şartın geçerlilik ve indirim ilkelerini birlikte ele almıştır.
“Bu itibarla hizmet sözleşmelerine işçi aleyhine konulan cezai şartlar geçersiz, işçi lehine konulan cezai şartlar ise geçerli kabul edilmelidir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2022/966 K.2022/6873, 31.05.2022[6]
Olayda fabrika müdürü olarak çalışan işçi, işverenle beş yıllık bir iş sözleşmesi imzalamıştı. Sözleşmede asgari süreden önce feshi halinde 50.000 avro cezai şart öngörülmüştü. İşçi, sözleşmenin haksız feshedildiğini ileri sürerek cezai şartı istemişti.
İlk derece mahkemesi sözleşmeyi belirli süreli saymayıp cezai şartı reddetmişti. Bölge adliye mahkemesi cezai şartı geçerli bulmuş ve dörtte bir oranında indirim yapmıştı.
Yargıtay cezai şartın işçi aleyhine olmadığını kabul etti, ancak indirimi yetersiz buldu ve kararı bozdu. Karar oybirliğiyle verilmiştir.
Yargıtay’ın güncel kararlarına Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
İş Sözleşmesinde Cezai Şart Hakkında Sık Sorulan Sorular
İş sözleşmesinde cezai şart konusunda en çok merak edilenler aşağıda yanıtlandı.
İş sözleşmesine cezai şart konulabilir mi?
İş sözleşmesinde cezai şart konulabilir. Ancak hizmet sözleşmelerine sadece işçi aleyhine konulan ceza koşulu geçersizdir. İşçi lehine olan cezai şartlar geçerlidir. Tutar aşırı ise hakim indirir.
İşçi aleyhine cezai şart geçerli mi?
Sadece işçi aleyhine konulan cezai şart geçersizdir. Karşılıklı ya da işçi lehine olan düzenlemelerde durum olayın özelliklerine göre değerlendirilir.
Cezai şart tutarı çok yüksekse ne yapılır?
Taraflar cezanın miktarını serbestçe belirler. Ancak hakim aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir. İşçinin ücreti, yaptığı iş ve çalışılan süre indirimde dikkate alınır.
İşveren zarar görmediyse cezai şart istenebilir mi?
Evet. Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezanın ifası gerekir. Zarar cezayı aşıyorsa aşan miktar için borçlunun kusuru ispatlanmalıdır.
Rekabet yasağında cezai şart nasıl işler?
İşçi öngörülen ceza miktarını ödeyerek rekabet yasağı borcundan kurtulabilir. Sözleşmede aksi yoksa ceza koşulunu aşan zararı da gidermek zorundadır.
Kaynaklar