Engelli işçi hakları, engelli çalışanın eşit işlem görme, ayrımcılığa uğramama ve işyerinde çalıştırılma güvencesini kapsar. İş Kanunu elli veya daha fazla işçi çalıştıran işverenlere belirli oranlarda engelli işçi çalıştırma zorunluluğu getirmiştir.[1]
Bu yazıda engelli çalıştırma zorunluluğunun şartları, ayrımcılık yasağı ve engelli işçinin işten çıkarılması anlatılıyor. İşçilerin genel hakları için işçi hakları yazısına bakabilirsiniz.
Engelli İşçi Hakları Nelerdir?
Engelli işçi hakları kapsamında işçi, iş hukukunun tüm güvencelerinden diğer işçiler gibi yararlanır. Ücret, fazla mesai, yıllık izin, kıdem ve ihbar tazminatı gibi haklar engellilik durumuna göre eksiltilemez.
Engelli işçi hakları üç ana başlıkta toplanır. İlki işe alınma ve çalıştırılma güvencesi, ikincisi ayrımcılık yasağı, üçüncüsü iş ilişkisinin sona ermesine karşı korunmadır.
Ayrıca kanun, işyerinin işçisi iken engelli hale gelenlere öncelik tanır. İşveren, engelli çalıştırma yükümlülüğünü yerine getirirken bu durumu gözetmek zorundadır.
Engelli Çalıştırma Zorunluluğu Kimleri Kapsar?
İşverenler, elli veya daha fazla işçi çalıştırdıkları özel sektör işyerlerinde yüzde üç engelli işçi çalıştırmakla yükümlüdür. Kamu işyerlerinde oran yüzde dört engelli ve yüzde iki eski hükümlüdür.
| İşyeri türü | Zorunlu oran |
|---|---|
| Özel sektör, 50 ve üzeri işçi | Yüzde 3 engelli |
| Kamu işyeri | Yüzde 4 engelli ve yüzde 2 eski hükümlü |
Engelli işçi hakları arasında uygun iş hakkı da vardır. İşçi, meslek, beden ve ruhi durumuna uygun işlerde çalıştırılmalıdır. Kanun bu niteliklerin ve çalışacakları işlerin yönetmelikle belirleneceğini söyler.
Yer altı ve su altı işlerinde engelli işçi çalıştırılamaz. Bu işlerde çalışanlar, işyerlerindeki işçi sayısının tespitinde de hesaba katılmaz.
Engelli Çalıştırma Kontenjanı Nasıl Hesaplanır?
Yükümlülük, işyeri sayısına değil aynı il sınırları içindeki toplam işçi sayısına göre belirlenir. Aynı ilde birden fazla işyeri bulunan işverenin çalıştırması gereken engelli sayısı bu toplam üzerinden hesaplanır.
Sayımda belirli ve belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalışanlar esas alınır. Kısmi süreli çalışanlar, çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürülür.
Oranın hesabında yarıma kadar kesirler dikkate alınmaz, yarım ve daha fazla olanlar tama dönüştürülür. Örneğin elli işçi çalıştıran özel sektör işyerinde yüzde üç oranı bir buçuk eder ve iki engelli işçi gerekir.
İşveren zorunlu sayının üzerinde de engelli işçi çalıştırabilir. Yükümlü olmadığı halde engelli çalıştıran işverene de teşvik tanınmıştır.
Engelli İşçi Nasıl İşe Alınır?
İşverenler çalıştırmakla yükümlü oldukları işçileri Türkiye İş Kurumu aracılığıyla sağlar. Kontenjan yükümlülüğünün yerine getirilmesi için işverenin kuruma başvurması gerekir.
Bu kapsamda işe alınan engelli işçinin işyerinde genel hükümler dışında bağlı olacağı özel çalışma şartları da yönetmelikle düzenlenir. Mesleğe yöneltilme ve işe uyum konuları da bu çerçevede ele alınır.
İş sözleşmesi yapıldıktan sonra engelli işçi, diğer işçilerle aynı şekilde sigortalı olur. Prim ödemeleri ve işe giriş bildirgesi konusunda sigortanın asgari ücretten gösterilmesi yazısı yol gösterir.
Engelli İşçi Çalıştırmayan İşverene Yaptırım
Engelli çalıştırma zorunluluğuna uymayan işverene, çalıştırmadığı her engelli ve çalıştırmadığı her ay için idari para cezası verilir.[2] Kamu kuruluşları da bu cezadan muaf tutulamaz.
Ceza tutarı her yıl yeniden değerleme oranında artar. Güncel miktar için 4857 sayılı İş Kanunu sayfası ve Bakanlık duyuruları kontrol edilmelidir.
Tahsil edilen cezalar engellilerin kendi işini kurmaları, işe yerleştirilmeleri ve işe uyumlarının sağlanması gibi projelerde kullanılır. Böylece ceza gelirleri yeniden engelli istihdamına yönlendirilir.
Engelli İşçiye Tanınan Sigorta Teşviki
Özel sektörde çalıştırılan engelli sigortalıların sigorta primine ait işveren hissesi Hazinece karşılanır. Bu teşvik kontenjan fazlası engelli çalıştıran ve yükümlü olmadığı halde engelli çalıştıran işverenleri de kapsar.
Teşvikten yararlanmak için işverenin aylık prim ve hizmet belgelerini yasal süresi içinde vermesi gerekir. Sigortalıların tamamına ait primlerin ödenmiş olması da şarttır.
Engelliliğe Dayalı Ayrımcılık Yasağı
İş Kanunu m.5, iş ilişkisinde engellilik dahil dil, ırk, renk, cinsiyet ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapılmasını yasaklar. Ayrımcılığın yaptırımı dört aya kadar ücret tutarında tazminattır. Ayrıntı için ayrımcılık tazminatı yazısına bakabilirsiniz.
6701 sayılı Kanun da engelliliğe dayalı ayrımcılığı yasaklar.[3] Kanun ayrımcılık türleri arasında makul düzenleme yapmamayı da sayar.
Bu hükme göre işveren, engelli çalışanın işini yapabilmesi için gereken makul düzenlemeleri yapmakla yükümlü sayılabilir. Ayrımcılık iddiası için ilgili tarafa başvurup Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumuna da gidilebilir.
Engelli İşçinin İşten Çıkarılması
İşveren engelli işçiyi yalnızca engelli olduğu için işten çıkaramaz. Fesih, iş güvencesi kapsamındaki işçi için geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır. Kıdem ve işçi sayısı şartlarını işe iade davası yazısından öğrenebilirsiniz.
Sağlık nedeniyle fesihte de işverene bazı yükümlülükler düşer. İşçinin sağlık durumu çalıştığı pozisyona uygun değilse Yargıtay uygulamasında onu başka bir pozisyonda çalıştırma imkanının araştırılması aranır. Bu konuyu feshin son çare olması ilkesi yazısında da bulabilirsiniz.
Malulen ayrılmak zorunda kalıp sonradan maluliyeti ortadan kalkan işçi, eski işyerinde yeniden işe alınmak isteyebilir. İşveren boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe bu işçiyi tercih etmek zorundadır. Aranan şartlar bulunduğu halde işveren işe almazsa işçiye altı aylık ücret tutarında tazminat öder.
İşyerinde toplu işçi çıkarma söz konusuysa şartlar ve bildirim süreci toplu işçi çıkarma yazısında anlatılıyor.
Engelli İşçi Hakları ve Yargıtay Kararı
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, sağlık sorunu nedeniyle işten çıkarılan işçinin davasında işverenin hangi yükümlülükleri yerine getirmesi gerektiğini açıklamıştır.
“Mahkemece yapılacak iş davacı işçinin sağlık durumunun elverdiği başka bir pozisyonda görevlendirilmesinin mümkün olup olmadığı ve feshin son çare olması ilkesine uyulup uyulmadığı noktasında taraf delillerini toplayarak davayı esastan inceleyip sonuçlandırmaktır.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2019/2596 K.2019/19563, 11.11.2019[4]
Olayda işyeri hekimi raporu işçinin ramp biriminde çalışmasının sağlık açısından sakıncalı olduğunu bildirmiştir. İşveren bunun üzerine iş sözleşmesini geçerli nedenle feshetmiştir. Yerel mahkeme işçinin savunmasının alınmadığı gerekçesiyle feshi geçersiz bulmuştur.
Daire, fesih işçinin davranışı veya verimliliği ile ilgili olmadığından savunma alınmamasının tek başına feshi geçersiz kılmayacağını belirtmiştir. Yargılamanın sağlık durumuna uygun başka bir pozisyon bakımından yapılması için kararı bozmuştur. Karar oybirliğiyle verilmiştir.
Bu karar engelli işçi hakları açısından önemli bir ilke gösterir. Sağlık veya engellilik durumu tek başına fesih nedeni olarak yeterli sayılmaz ve işverenin alternatif pozisyon araması gerekir.
Yargıtay 19. Ceza Dairesi ise kontenjan hesabında önemli bir noktaya değinmiştir. Sulh ceza hakimliği, ağır sanayi iş kolunda engelli çalıştırmanın uygun olmadığı gerekçesiyle idari para cezasını kaldırmıştır.
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı, yükümlülüğün toplam işçi sayısı üzerinden belirlendiğini ve ağır sanayi iş kolunda çalışanların hesap dışında tutulacağına dair mevzuatta düzenleme bulunmadığını belirterek kanun yararına bozma istemiştir. Daire bu istemi yerinde bulmuş ve kararı bozmuştur.[5]
Karar oybirliğiyle verilmiştir. Kanun yalnızca yer altı ve su altı işlerinde çalışanları sayımın dışında tutar.
Güncel kararlara Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir. Fesih sonrasındaki haklar için işten çıkarılan işçinin hakları yazısı yardımcı olur.
Engelli İşçi Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Engelli işçi hakları konusunda en çok merak edilenler aşağıda yanıtlandı.
Kaç işçi çalıştıran işyeri engelli çalıştırmak zorundadır?
Elli veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işyerleri yüzde üç engelli işçi çalıştırmak zorundadır. Kamu işyerlerinde oran yüzde dörttür. Sayım aynı il sınırları içindeki toplam işçi sayısına göre yapılır.
Engelli işçi çalıştırmayan işverene ne ceza verilir?
İşverene çalıştırmadığı her engelli ve çalıştırmadığı her ay için idari para cezası verilir. Tutar her yıl güncellenir. Kamu kuruluşları da bu cezadan muaf değildir.
Engelli işçi sırf engelli olduğu için işten çıkarılabilir mi?
Hayır. İş Kanunu engelliliğe dayalı ayrımı yasaklar. İş güvencesi kapsamındaki işçi, fesih geçerli nedene dayanmıyorsa işe iade davası açabilir.
Engelli işçi nasıl işe alınır?
İşverenler çalıştırmakla yükümlü oldukları engelli işçileri Türkiye İş Kurumu aracılığıyla sağlar. Kontenjan fazlası engelli çalıştıran işverenlere sigorta primi teşviki tanınır.
Sağlık sorunu nedeniyle işten çıkarılan işçi ne yapmalı?
Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmak gerekir. İşverenin sağlık durumuna uygun başka bir pozisyon araştırıp araştırmadığı davada incelenir. Sağlık raporlarını ve işyerindeki yazışmaları saklamak faydalıdır.
Kaynaklar