Toplu işçi çıkarma, işverenin ekonomik, teknolojik, yapısal ve benzeri işletme, işyeri veya işin gerekleri sonucu bir ay içinde belirli sayıda işçinin iş sözleşmesine son vermesidir. İş Kanunu bu işlem için işverene sendikaya ve kamu kurumlarına önceden bildirim yapma, sendika temsilcileriyle görüşme gibi yükümlülükler getirmiştir.[1]
Bu yazıda sayısal şartlar, bildirim usulü, uyulmamasının sonuçları ve işçinin hakları anlatılıyor. İşçilerin genel hakları için işçi hakları yazısına bakabilirsiniz.
Toplu İşçi Çıkarma Nedir?
Bu işlem, tek tek yapılan bireysel fesihlerden farklıdır. Kanun, işveren belirli bir sayıya ulaşan fesih yapacaksa ayrı bir usul öngörür.
İşveren işçileri ekonomik, teknolojik, yapısal ve benzeri işletme, işyeri veya işin gerekleri nedeniyle çıkarmak istediğinde bu usulü izler. İşçinin kusurlu davranışından kaynaklanan fesihler bu kapsamda değildir.
İşine İş Kanunu m.17 uyarınca ve bir aylık süre içinde aynı tarihte veya farklı tarihlerde son verilmesi toplu işçi çıkarma sayılır. Yani ihbar süresine uyularak yapılan fesihler bu kapsama girer.
Toplu İşçi Çıkarmanın Sayısal Şartları
Bir feshin toplu işçi çıkarma sayılması işyerindeki işçi sayısına bağlıdır. Kanun üç kademe belirlemiştir.
| İşyerindeki işçi sayısı | Bir ay içinde çıkarılan işçi |
|---|---|
| 20 ile 100 arası | En az 10 işçi |
| 101 ile 300 arası | En az yüzde 10 oranında işçi |
| 301 ve üzeri | En az 30 işçi |
Bu sayılara ulaşılmışsa fesihler toplu işçi çıkarma usulüne tabi olur. Oranlar 20 işçiden başladığı için daha küçük işyerleri bu usulün dışında kalır.
Sayıma aynı işyerinde bir ay içinde İş Kanunu m.17 uyarınca yapılan fesihler dahildir. İşverenin fesihleri farklı günlere yaymış olması sonucu değiştirmez.
Toplu İşçi Çıkarmada Bildirim ve Görüşme Usulü
İşveren toplu işçi çıkarmak istediğinde bunu en az otuz gün önceden yazıyla işyeri sendika temsilcilerine, ilgili bölge müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumuna bildirir.
Bildirimde üç bilginin bulunması zorunludur. İşçi çıkarmanın sebepleri, etkilenecek işçi sayısı ve grupları ile işe son verme işlemlerinin hangi zaman diliminde gerçekleşeceği yazılmalıdır.
Bildirimden sonra işyeri sendika temsilcileri ile işveren görüşür. Görüşmelerde toplu işçi çıkarmanın önlenmesi, çıkarılacak işçi sayısının azaltılması ya da olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi ele alınır. Görüşmelerin sonunda toplantının yapıldığını gösteren bir belge düzenlenir.
Fesih bildirimleri, işverenin toplu işçi çıkarma isteğini bölge müdürlüğüne bildirmesinden otuz gün sonra hüküm doğurur. Bu süre dolmadan yapılan fesih bildirimi o tarihe kadar sonuç doğurmaz.
Toplu İşçi Çıkarma Hangi Hallerde Uygulanmaz?
Kanun bazı özel durumlarda farklı kurallar öngörmüştür. İşyeri bütünüyle kapatılarak kesin ve devamlı faaliyete son verilmesi halinde işveren sadece durumu en az otuz gün önceden bölge müdürlüğüne ve İş Kurumuna bildirmek ve işyerinde ilan etmekle yükümlüdür. Bu konudaki ayrıntılar için işyerinin kapanması yazısına bakabilirsiniz.
Mevsim ve kampanya işlerinde çalışanların işten çıkarılması, işin niteliğine bağlı olarak yapılıyorsa toplu işçi çıkarma hükümleri uygulanmaz.
İşveren toplu işçi çıkarma hükümlerini iş güvencesi kurallarının uygulanmasını engellemek amacıyla kullanamaz. Aksi halde işçi bu hükümlere göre işe iade davası açabilir.
Toplu İşçi Çıkarma Usulüne Uyulmazsa Ne Olur?
Usule uymayan işverene işten çıkardığı her işçi için idari para cezası verilir.[2] Ceza tutarı her yıl güncellenir, güncel miktar için 4857 sayılı İş Kanunu sayfasına bakılmalıdır.
Peki usule uyulmaması feshi de geçersiz kılar mı? Yargıtay bu soruya net bir ayrım yaparak cevap verir. Bildirim ve görüşme koşullarına uyulmaması tek başına feshi geçersiz saymaz, ancak fesih ayrıca geçerli bir nedene dayanmalıdır.
İş güvencesi kapsamındaki işçi için fesih işletme gerekleri gibi geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır.[3] Bu nedenle toplu çıkarma da işe iade davasına konu olabilir.
Toplu iş sözleşmesinde toplu çıkarmaya ilişkin ek kurallar olabilir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bir dosyada işverenin sözleşmedeki sendikaya bildirim, görüşme ve çıkarılacak işçilerin sıralanmasına ilişkin kurala uymamasını asıl gerekçe saymıştır.[4]
Daire, işverenin karar düzeltme isteminin reddine oybirliğiyle karar vermiştir.
Toplu İşçi Çıkarılan İşçinin Hakları
Bu işlem işveren feshidir ve işçi diğer fesihlerdeki haklarını korur. Şartları varsa kıdem ve ihbar tazminatı ödenir.
- Kıdem tazminatı şartlarını taşıyan işçi bu tazminata hak kazanır.
- İhbar süresine uyulmamışsa ihbar tazminatı doğar.
- Kullanılmayan yıllık izin ücreti ve ödenmemiş ücretler ayrıca istenebilir.
- Şartları sağlayan işçi işsizlik ödeneği için başvurabilir.
- İş güvencesi kapsamındaki işçi, feshin geçerli nedene dayanmadığını ileri sürerek işe iade davası açabilir.
Kanun işçiye ayrıca yeniden işe alınma önceliği tanımıştır. İşveren, toplu işçi çıkarmanın kesinleşmesinden itibaren altı ay içinde aynı nitelikteki iş için yeniden işçi almak isterse nitelikleri uygun olanları tercihen işe çağırır.
Tazminatların ayrıntıları için kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı yazılarına bakabilirsiniz. Hesaplamak için kıdem tazminatı hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
İşsizlik ödeneği şartları için işsizlik maaşı şartları yazısı yardımcı olur. İşçinin işe iade yolu ise işe iade davası yazısında anlatılıyor.
Alternatif Tedbirler ve Feshin Son Çare Olması
Toplu işçi çıkarmada da işveren feshin kaçınılmaz olduğunu göstermelidir. Daha hafif tedbirler varsa işçi çıkarma yoluna gitmek feshi geçersiz kılabilir. Kısa çalışma, işçileri izne ayırma ya da başka bölümde çalıştırma bu tedbirlere örnektir.
Ayrıntılar için feshin son çare olması ilkesi, kısa çalışma ödeneği ve izne çıkarılan işçinin hakları yazılarına bakabilirsiniz.
Toplu İşçi Çıkarma ve Yargıtay Kararları
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, bir maden kazasından sonra işyerinin kapanması üzerine çok sayıda işçinin çıkarıldığı bir olayı incelemiştir. İlk derece mahkemesi, işverenin toplu işçi çıkarma yöntemine uymadığı gerekçesiyle feshi geçersiz bulmuştur.
“Bu yönteme aykırı davranılmasının yaptırımı idari para cezasıdır.”
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2016/25905 K.2016/22723, 06.10.2016[5]
Daire toplu işçi çıkarma yönteminin feshin geçerli sebebiyle ilgili olmadığını belirtmiştir. Yönteme aykırılığı feshi geçersiz kılan bir sebep saymamış, ancak işverenin geçerli sebebi bulunup bulunmadığını ayrıca incelemiştir.
Daire fesih sebebini geçerli bulmuş ve toplu iş sözleşmesindeki sıralama kuralının kesin bir sosyal seçim kriteri içermediğini belirtmiştir. Karar oybirliğiyle verilmiş, işe iade kararı bozulmuş ve dava reddedilmiştir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, daha yakın tarihli bir kararında bir belediyenin emekliliğe hak kazanan işçileri toplu işçi çıkarma yoluyla çıkardığı uyuşmazlığı incelemiştir. Bölge adliye mahkemesi daireleri bu fesih hakkında farklı kararlar vermiştir.
“Toplu işçi çıkarmanın da geçerli bir nedene dayanması gerekir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2023/3529 K.2023/3640, 13.03.2023[6]
Daire, bildirim ve görüşme gibi şekli koşulların yanında fesih için geçerli bir neden bulunması gerektiğini belirtmiştir. Toplu çıkarmada da işletmesel kararın sonucunda feshin zorunlu ve kaçınılmaz hale gelip gelmediği araştırılmalıdır.
Somut olayda işverenin işçileri tek taraflı olarak izne çıkarma imkanından yararlanmadığı görülmüştür. Daire feshin son çare ilkesine uygun yapılmadığı sonucuna varmış ve işe iadeyi öngören daire kararları doğrultusunda uyuşmazlığı gidermiştir. Karar oybirliğiyle verilmiştir.
İki karar birlikte okunduğunda sonuç açıktır. Toplu işçi çıkarmada usul yaptırımsız değildir, ancak işçinin işe iade hakkı için feshin geçerli nedene dayanıp dayanmadığı belirleyici olur.
Güncel kararlara Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir. Örgütlenmeyi kırmak amacıyla yapılan toplu çıkarmalar için sendikal tazminat yazısına da göz atabilirsiniz.
Toplu İşçi Çıkarma Hakkında Sık Sorulan Sorular
Toplu işçi çıkarma konusunda en çok merak edilenler aşağıda yanıtlandı.
Toplu işçi çıkarma için işyerinde kaç işçi çalışmalıdır?
Toplu işçi çıkarma hükümleri işyerinde en az yirmi işçi çalışıyorsa uygulanır. Yirmi ile yüz işçi arasında en az on işçinin, yüz bir ile üç yüz arasında en az yüzde on oranında işçinin, üç yüz bir ve üzerinde en az otuz işçinin çıkarılması gerekir.
Bildirim kime yapılır?
İşveren en az otuz gün önceden yazıyla işyeri sendika temsilcilerine, ilgili bölge müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumuna bildirimde bulunur. Bildirimde sebepler, etkilenecek işçi sayısı ve grupları ile zaman dilimi yer almalıdır.
Toplu işçi çıkarmada ihbar ve kıdem tazminatı ödenir mi?
Evet. Bu işlem işveren feshidir. İşçinin kıdem tazminatı şartlarını taşıması halinde kıdem tazminatı ödenir. İhbar süresine uyulmamışsa ihbar tazminatı da doğar.
Bildirim yapılmadan işten çıkarılırsam fesih geçersiz olur mu?
Yargıtay’a göre bildirim koşullarına uyulmaması tek başına feshi geçersiz kılmaz, işverene idari para cezası uygulanır. Ancak fesih geçerli bir nedene dayanmıyorsa işe iade davası açabilirsiniz. Bu dava için fesih bildiriminden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmak gerekir.
Toplu işçi çıkarılan işçi tekrar işe alınabilir mi?
Kanun, çıkarmanın kesinleşmesinden itibaren altı ay içinde aynı nitelikteki iş için işçi alınacaksa nitelikleri uygun olanların tercihen işe çağrılmasını öngörür. Bu hak çıkarılan işçiler için önemli bir güvencedir.
Kaynaklar