Market çalışanı hakları, 4857 sayılı İş Kanunu’na göre belirlenir. Kasiyer, reyon görevlisi, depo çalışanı ve reyon sorumlusu bu Kanun kapsamındaki işçilerdir. Marketlerde uyuşmazlık çoğunlukla vardiya düzeni, hafta tatili, bayram çalışması ve kasa açığı kesintisi etrafında çıkar.[1]
Bu yazı, market çalışanı hakları arasında en çok tartışılan konuları ve Yargıtay’ın fazla mesai ispatına bakışını anlatıyor. Genel çerçeve için işçi hakları rehberine bakabilirsiniz.
Market Çalışanı Hakları Nelerdir?
Market çalışanı hakları, her işçide olduğu gibi çalışma süresi, ücret, tatil ve fesih başlıklarında toplanır. Marketler haftanın yedi günü açık olduğu için tatil ve vardiya düzeni bu sektörde ayrı önem taşır.
| Konu | Markette dikkat edilecek nokta |
|---|---|
| Çalışma süresi | Haftada en çok 45 saat, günlük sınır denkleştirmede 11 saat |
| Fazla mesai | 45 saati aşan çalışma, yüzde elli zamlı ödenir |
| Ara dinlenme | Günlük süreye göre en az 15 dakika, yarım saat veya bir saat |
| Hafta tatili | Yedi gün içinde kesintisiz en az 24 saat |
| Bayram ve genel tatil | Çalışılmayan gün ücretli, çalışılırsa ayrıca bir günlük ücret |
| Gece vardiyası | Gece çalışması 7,5 saati geçemez |
Vardiya ve Çalışma Süresi
Genel çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir. Taraflar anlaşırsa bu süre haftanın günlerine günde on bir saati aşmamak koşuluyla farklı dağıtılabilir. İki aylık süre içinde haftalık ortalama kırk beş saati aşmamak gerekir.[2]
Marketlerde sezon, kampanya ve sayım dönemlerinde mesai uzar. Haftalık ortalama kırk beş saati aşan çalışma fazla mesaidir ve normal saat ücretinin yüzde elli artırılmasıyla ödenir.[3]
Yıllık fazla çalışma toplamı iki yüz yetmiş saati geçemez. Market çalışanı hakları arasında fazla mesai alacağı bu sınırın ötesinde de doğabilir. Ayrıntılar için fazla mesai yazısına bakabilirsiniz.
Denkleştirme uygulanan marketlerde bazı haftalar kırk beş saati aşsa da fazla mesai doğmaz. Bunun için ortalamanın tutması ve günlük on bir saat sınırına uyulması gerekir. Konu denkleştirme esası yazısında anlatılıyor.
Ara Dinlenme ve Gece Vardiyası
Günlük çalışma süresinin ortalama bir zamanında işçiye ara dinlenmesi verilir. Dört saat veya daha kısa işlerde on beş dakika, dört ile yedi buçuk saat arasında yarım saat, yedi buçuk saatten fazla işlerde bir saat verilir. Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz.[4]
Bu kural fazla mesai hesabını doğrudan etkiler. Sabah yedide açılıp akşam yedide kapanan bir vardiyada bir buçuk saatlik ara düşüldüğünde net çalışma süresi çıkar. Mola haklarını işçinin mola hakkı yazısında bulabilirsiniz.
Yirmi dört saat açık marketlerde gece vardiyası da vardır. Çalışma hayatında gece, en geç akşam sekizde başlayıp en erken sabah altıya kadar geçen dönemdir. İşçilerin gece çalışmaları yedi buçuk saati geçemez.[5]
Gece vardiyasında çalışan market çalışanı hakları bakımından günlük yedi buçuk saat sınırı önemlidir. Ayrıntılar gece çalışması yazısındadır.
Hafta Tatili ve Bayram Çalışması
İşçilere, kanunda belirlenen iş günlerinde çalışmış olmaları koşuluyla, yedi günlük zaman diliminde kesintisiz en az yirmi dört saat hafta tatili verilir. Çalışılmayan hafta tatili günü için işveren o günün ücretini tam öder.[6] Marketler haftanın her günü açık olduğundan tatil günü işçiye göre değişir ve çizelge önceden bilinmelidir.
Hafta tatilinde çalıştırılan market çalışanı, bu günün karşılığını ayrıca isteyebilir. Market çalışanı hakları içinde bu alacak sık unutulur. Hesap yöntemi için hafta tatili ücreti yazısına bakılmalıdır.
Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışılmazsa o günün ücreti tam ödenir. Tatil yapmayıp çalışan işçiye çalışılan her gün için ayrıca bir günlük ücret verilir.[7]
Marketlerde bayram günü açık olduğu için bu alacak sık gündeme gelir. Ayrıntılar resmi tatilde çalışma ücreti yazısındadır. Tutar için UBGT ücreti hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Kasa Açığı ve Ücretten Kesinti
Kasiyerlerin en sık karşılaştığı sorun, kasa açığının maaştan kesilmesidir. Kesintinin ceza niteliği taşıması halinde Kanun, işverene sınır koyar. İşveren, toplu sözleşme veya iş sözleşmesinde gösterilmiş sebepler dışında ücret kesme cezası veremez.[8]
Ceza olarak yapılacak kesintiler işçiye derhal sebebiyle birlikte bildirilir. Kesinti bir ayda iki günlük ücreti aşamaz. Ücret kesintilerinin genel sınırları maaştan kesinti yazısında anlatılıyor.
Kasa açığının gerçekten işçinin kusurundan doğup doğmadığı ayrı bir sorudur. Kamera kaydı, vardiya devir tutanağı ve sayım belgeleri bu noktada belirleyicidir. İmzalatılan kabul belgeleri de uyuşmazlıkta delil olarak değerlendirilir.
Yargıtay Kararında Süpermarket Çalışanının Fazla Mesaisi
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi önüne gelen davada işçi, bir süpermarkette reyon sorumlusu olarak yaklaşık beş yıl çalışmıştır. Haftanın altı günü sabah yedi ile akşam dokuz arasında çalıştığını, ayda bir kez de mağaza düzenlemesi nedeniyle yirmi dört saat aralıksız mesai yaptığını ileri sürmüştür.
İş mahkemesi, bir hafta gündüz vardiyasında yedi ile on dokuz arasında bir buçuk saat ara ile on sekiz saat fazla mesai kabul etmiştir. Davalı işveren kararı temyiz etmiş, Daire hükmü bozmuştur. Bozma gerekçesinde işçinin başka bir davada tanık olarak verdiği beyan öne çıkmıştır.
“Davacının mahkeme huzurunda ki bu yeminli beyanı kendisini bağlamakta olduğundan davacının son 1 yıllık çalışmalarının davacının yeminli beyanına göre hesaplanması gerekirken mahkemece bu husus gözden kaçırılarak davacının fazla mesai ücretinin hesaplanması hatalıdır.”
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E.2015/36449 K.2016/11848, 31.05.2016[9]
Karar oybirliğiyle verilmiştir. Çalışanın tanık olarak anlattığı vardiya saatleri, kendi davasında da dikkate alınmıştır.
Market çalışanı hakları davalarında beyanların tutarlılığı bu nedenle önemlidir. Arkadaşının davasında tanıklık eden çalışan, çalışma saatlerini doğru ve tutarlı anlatmalıdır.
Fazla mesai iddiasında imzalı ve ihtirazi kayıtsız bordro, tahakkuk edilen fazla mesaiyi ödenmiş gösterir. Bordrodaki tutardan fazlası için yazılı belge gerekir. Bordroya imza atarken itiraz notu düşmek bu nedenle önemlidir.
Kıdem, İhbar ve Sigorta Bildirimi
Bir yılı dolduran market çalışanı, haklı sebep olmaksızın işten çıkarılırsa ya da kendisi haklı nedenle ayrılırsa kıdem tazminatı kazanır. Koşullar kıdem tazminatı yazısında yer alır.
Market çalışanı hakları açısından sigorta kaydı da kritiktir. Marketlerde asgari ücret üzerinden sigorta bildirimi yaygındır, elden ödenen fark ise primleri ve tazminatları düşürür. Bu durumda sigortanın asgari ücretten gösterilmesi yazısındaki yol izlenir.
Yıllık izin hakkı da market çalışanları için geçerlidir. İşyerinde en az bir yıl çalışan işçiye yıllık ücretli izin verilir ve bu haktan vazgeçilemez.[10] Kullanılmayan izin ücretini yıllık ücretli izin alacağı yazısından takip edebilirsiniz.
Market çalışanı hakları kapsamındaki alacaklar için dava açmadan önce belgeler toplanmalıdır. Alacak hesabı için fazla mesai hesaplama aracı ve hesaplama araçları sayfası kullanılabilir. Dava açmadan önce belgeleri toplamak ve sürelere dikkat etmek gerekir.
Güncel Yargıtay kararlarına Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
Market Çalışanı Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Market çalışanlarının en sık sorduğu sorular aşağıda yanıtlandı.
Markette hafta sonu çalışmak zorunda mıyım?
İş sözleşmesinde veya işyeri düzeninde hafta sonu çalışma öngörülmüşse çalışma mümkündür. Ancak yedi günlük dilim içinde kesintisiz en az yirmi dört saat hafta tatili verilmesi gerekir. Tatil gününde çalıştırılan işçi bunun karşılığını isteyebilir.
Market çalışanı bayramda çalışırsa ne alır?
Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışmayan işçinin o günün ücreti ödenir. Çalışan işçiye bunun yanında çalıştığı her gün için bir günlük ücret daha verilir. Ödeme yapılıp yapılmadığı bordro ve banka kayıtlarından kontrol edilir.
Kasa açığı maaştan kesilebilir mi?
Ceza niteliğindeki kesintiler yalnızca iş sözleşmesinde veya toplu sözleşmede gösterilen sebeplerle yapılabilir. Kesintinin işçiye derhal sebebiyle bildirilmesi ve bir ayda iki günlük ücreti aşmaması gerekir. Açığın işçinin kusurundan doğduğu ayrıca ispat edilmelidir.
Market çalışanı fazla mesaisini nasıl ispat eder?
İşyeri kayıtları, giriş çıkış belgeleri ve vardiya çizelgeleri delildir. Yazılı belge yoksa tanık beyanları devreye girer. İmzalı ve itirazsız bordroda tahakkuk eden fazla mesaiden fazlası için yazılı belge aranır.
Kasiyerin yemek ve mola hakkı var mı?
Günlük çalışma süresine göre en az on beş dakika, yarım saat veya bir saat ara dinlenmesi verilir. Bu süreler çalışma süresinden sayılmaz. Yemek yardımı ise iş sözleşmesine ve işyeri uygulamasına bağlıdır.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.2 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.63 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.68 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.69 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.46 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.47 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.38 ↩
- Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E.2015/36449 K.2016/11848, 31.05.2016 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.53 ↩