Taşeron işçi hakları, bir işverenden iş alan başka bir işverenin yanında çalışan işçinin kanundan doğan haklarıdır. Kanunda taşeron yerine alt işveren denir. Alt işveren işçisi de her işçi gibi ücret, fazla mesai, yıllık izin, kıdem tazminatı ve sigorta haklarına sahiptir.[1]
Taşeron işçisinin en önemli güvencesi, işi veren asıl işverenin de alacaklardan alt işverenle birlikte sorumlu olmasıdır. Bu rehberde taşeron işçi haklarının kapsamı, alt işveren değiştiğinde ne olduğu, muvazaa ve kamudaki özel durum anlatılıyor.
Taşeron Nedir, Taşeron İşçisi Kimdir?
Bir işveren, işyerindeki yardımcı işleri ya da asıl işin bir bölümünü başka bir işverene verebilir. İşi alan işveren bu iş için görevlendirdiği işçileri yalnızca o işyerinde çalıştırır. İşi veren asıl işveren, işi alan alt işveren olur ve alt işverenin işçisine taşeron işçisi denir.
Asıl işin bir bölümü ancak işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle ayrı bir ihtisas gerektiriyorsa devredilebilir. Bu şartlar yoksa asıl iş bölünerek alt işverene verilemez.
Taşeron İşçisi ile Geçici İşçi Arasındaki Fark
Geçici işçi, özel istihdam bürosunun işçisidir ve başka bir işverenin yanında sınırlı hallerde ve sınırlı süreyle çalıştırılır. Bu ilişkide işveren özel istihdam bürosudur.[2]
Taşeron ilişkisinde ise alt işveren işi kendi organizasyonuyla yürütür. İşçi alt işverenin işçisidir ve asıl işveren yalnızca kanunun öngördüğü ölçüde sorumlu olur. Kamu kurum ve kuruluşlarında özel istihdam bürosu aracılığıyla geçici iş ilişkisi kurulamaz.
Taşeron İşçi Hakları Nelerdir?
Taşeron işçisi, kanunun işçiye tanıdığı hakların tümüne sahiptir. Kamuda çalışanlar için bazı özel kurallar vardır ve ayrı bir bölümde anlatılıyor. Aşağıdaki tablo taşeron işçi haklarının başlıcalarını ve ilgili yazıları gösteriyor.
| Hak | Taşeron işçisi bakımından önemli nokta |
|---|---|
| Ücret | Asıl işveren ücretlerin ödenip ödenmediğini kontrol eder. Bkz. maaşı ödenmeyen işçi nereye başvurmalı |
| Fazla mesai ve tatil ücreti | Alt işveren öder, asıl işveren birlikte sorumludur. Bkz. fazla mesai |
| Yıllık izin | Alt işveren değişse de aynı işyerindeki süreler birleşir. Bkz. yıllık ücretli izin |
| Kıdem ve ihbar tazminatı | Aynı işyerinde ara vermeden çalışma halinde işyeri devri kuralları gündeme gelir. Bkz. kıdem tazminatı |
| Sigorta primleri | Asıl işveren primlerden alt işverenle birlikte sorumludur. Bkz. sigortanın asgari ücretten gösterilmesi |
| İş sağlığı ve güvenliği | Asıl işveren koordinasyonu sağlar. Bkz. iş kazası halinde işçi hakları |
Alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesi varsa taşeron işçisi o sözleşmeden de yararlanır. Asıl işveren, işyeriyle ilgili olarak kanundan, iş sözleşmesinden ve toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur.
Bu sorumluluğun sınırları ayrı bir konudur. Hangi alacaklarda asıl işverenin sorumlu olduğunu ve sorumluluğun neden kendi işyerindeki çalışmayla sınırlı kaldığını asıl işveren alt işveren sorumluluğu yazısında ayrıntılı anlattık.
Alt İşveren Değişirse Taşeron İşçi Hakları Ne Olur?
İhale döneminde alt işveren sık sık değişir. İşçi çoğu zaman aynı işyerinde, aynı işi yapmaya devam eder. Bu durum işçinin haklarını sıfırlamaz.
Yıllık izin için kanunda açık bir hüküm vardır. Alt işvereni değişse de aynı işyerinde çalışmaya devam eden işçinin izin süresi, aynı işyerinde çalıştığı sürelere göre hesaplanır.[3] Asıl işveren izinlerin kullanılıp kullanılmadığını kontrol eder.
Kıdem tazminatında ise Yargıtay, aynı işyerinde ara vermeden çalışılması halinde işyeri devri kurallarına göre çözüm bulunmasını ister.[4] Devir kuralları için iş yerinin devri yazısına bakılabilir.
Alt işveren değiştiğinde işçi hizmet döküm cetvelini kontrol etmelidir. Eski alt işverenden çıkış, yeni alt işverenden giriş kaydının tarihleri arasında boşluk olup olmadığına bakılır. Kayıtlardaki boşluk, kıdemin birleştirilmesinde tartışma doğurabilir.
Asıl İşverenin Denetim Görevleri
Kanun asıl işverene alt işveren işçileri bakımından denetim görevleri yükler. Bu görevler taşeron işçi haklarının uygulamada korunmasını sağlar.
- Ücretlerin ödenip ödenmediğini işçinin başvurusu üzerine ya da aylık olarak kontrol etmek
- Yıllık izinlerin kullanılıp kullanılmadığını denetlemek
- İş sağlığı ve güvenliği çalışmalarında koordinasyonu sağlamak
İş sağlığı ve güvenliği koordinasyonu, altı aydan fazla süren asıl işveren alt işveren ilişkilerinde kurullar arasında iş birliği olarak düzenlenmiştir.[5]
Alt işveren de asıl işverenden aldığı yazılı sözleşmeyle kendi işyerini bölge müdürlüğüne bildirir. Muvazaalı biçimde bildirim yapan asıl işveren ve alt işveren için idari para cezası öngörülmüştür.[6]
Taşeron İşçisi Haklı Nedenle Ayrılabilir mi?
Taşeron işçisi, alt işverenin ücreti kanuna ve sözleşmeye uygun hesaplamaması ya da ödememesi halinde iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir.[7] Hakaret veya sataşma gibi ahlak ve iyiniyete aykırı haller de aynı kapsamdadır.
Fesih hakkı olayın öğrenilmesinden itibaren altı iş günü içinde kullanılır. Haklı nedenle fesheden taşeron işçisi kıdem tazminatına hak kazanır. Genel çerçeve haklı fesih sebepleri rehberinde, ücret kaynaklı fesih ise maaşın geç ödenmesi yazısında anlatılıyor.
Taşeron işçi haklarının ihlalinde fesih yerine çalışmaya devam ederek alacak davası açmak da mümkündür. Hangi yolun seçileceği işçinin durumuna ve alacağın tutarına göre değişir.
Muvazaa Halinde Taşeron İşçisi Kimin İşçisi Sayılır?
Alt işverenlik ilişkisi gerçekte işçi temini için kurulmuşsa muvazaa söz konusudur. Kanun asıl işverenin işçilerinin alt işveren tarafından işe alınarak çalıştırılmaya devam ettirilmesini yasaklar. Önceden o işyerinde çalışan kişiyle alt işveren ilişkisi kurulması da yasaktır.
Muvazaa kabul edilirse alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılır. Taşeron işçi hakları bu durumda asıl işverenin işçilerine tanınan haklar ölçüsünde belirlenir.
Yargıtay bir kararında muvazaanın nasıl ispatlanacağını açıklamıştır.
“Muvazaada, taraflar arasında üçüncü kişileri aldatma kastı bulunmakta ve sözleşmedeki gerçek amaç gizlenmektedir. Muvazaa genel ispat kuralları ile ispat edilebilir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2022/11544 K.2022/14372, 07.11.2022[8]
Olayda işçi, alt işverenlik ilişkisinin muvazaalı olduğuna dair kesinleşmiş bir karara dayanarak toplu iş sözleşmesinden doğan alacakları istiyordu. Daire dosyadaki ihale sözleşmelerinin getirilmesini istedi. Muvazaanın her ihale dönemi için ayrı ayrı değerlendirilmesi gerektiğini belirtti.
Daire eksik inceleme nedeniyle hükmü oybirliğiyle bozdu. Karar, muvazaanın her ihale dönemi için ayrıca araştırılması gerektiğini gösterir. İşçinin her dönem için ihale belgelerini ve görev tanımını dosyaya sunması gerekir.
Kamuda Çalışan Taşeron İşçilerinin Hakları
Kamu kurumlarında hizmet alımıyla çalışan işçiler için kanun ayrı bir kural koyar. Yüklenici aracılığıyla çalıştırılan bu işçiler, bu çalışmalarına dayanarak kamu kurumunun kadro veya pozisyonuna atanma hakkı kazanamaz. Kurumun toplu iş sözleşmesi veya personel mevzuatıyla belirlenen mali haklardan ve sosyal yardımlardan yararlanma hakkı da doğmaz.[9]
Kanun aynı zamanda ihale şartnamelerine bazı hükümlerin konmasını yasaklar. Kamu kurumuna işe alınacak kişileri belirleme ve işten çıkarma yetkisi bırakılamaz. Daha önce aynı işyerinde çalışmış olanların çalıştırılmaya devam edilmesi de şart koşulamaz.
Kamu İhale Kanunu m.62/1-e, 2017 tarihli bir değişiklikle kamu idarelerinin personel çalıştırmasına dayalı hizmet alımı yapmasını sınırlandırmıştır.[10] Bu alandaki çalışanların durumu sözleşme türüne ve işyerine göre değişir.
Kıdem tazminatında kamu kurumu devreye girer. Kamu İhale Kanunu kapsamındaki alt işveren işçilerinin kıdem tazminatı, şartları varsa ilgili kamu kurumunca işçinin banka hesabına yatırılır.[11] Alt işveren değişse bile aynı kamu kurumunun işyerlerinde geçen süreler birleştirilir.
Taşeron İşçisi Haklarını Nasıl Arar?
Taşeron işçi haklarının ihlalinde ilk adım delillerin toplanmasıdır. Bordrolar, hizmet döküm cetveli, işyeri giriş çıkış kayıtları ve ihale belgeleri dosyanın temelini oluşturur. Alt işverenle yapılan yazılı sözleşmenin bir örneği de istenebilir.
Ücret ödenmiyorsa işçi asıl işverene başvurabilir. Asıl işveren işçinin başvurusu üzerine ücretlerin ödenip ödenmediğini kontrol eder. Ödenmeyen ücretleri alt işverenin hak edişinden keserek işçinin banka hesabına yatırır.[12]
Uyuşmazlık çözülmezse dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.[13] Başvuruda hem alt işverenin hem asıl işverenin adı yazılmalıdır.
Süreleri kaçırmamak için işçilik alacaklarında zamanaşımı yazısındaki sürelere bakmak gerekir. Hesabı kendi bilgilerinizle görmek için tüm işçi alacakları hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Taşeron İşçi Hakları Hakkında Yazılar
Konuyla ilgili ayrıntılı yazıya aşağıdaki bağlantıdan ulaşabilirsiniz.
Tüm işçi haklarına genel bakış için işçi hakları nelerdir rehberi yararlıdır. Resmi metinlere 4857 sayılı İş Kanunu sayfasından ulaşılabilir.
Ek yazılar: taşeron işçinin kadroya geçişi.
Taşeron İşçi Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Taşeron işçi hakları konusunda en çok merak edilenler aşağıda yanıtlandı.
Taşeron işçisi kıdem tazminatı alabilir mi?
Evet. Taşeron işçisi de kıdem tazminatına hak kazanma şartlarını taşıyorsa tazminat alır. Alt işveren değişse bile aynı işyerinde ara vermeden çalışma halinde süreler birleştirilir. Kamu ihalelerinde tazminatı, şartları varsa, ilgili kamu kurumu öder.
Taşeron işçisi yıllık izin hakkından yararlanır mı?
Yararlanır. Alt işvereni değişse de aynı işyerinde çalışmaya devam eden işçinin izin süresi, aynı işyerinde çalıştığı sürelere göre hesaplanır. Asıl işveren izinlerin kullanılıp kullanılmadığını kontrol eder.
Taşeron işçisi maaşını alamazsa kime başvurur?
Alt işverene ve asıl işverene başvurabilir. Asıl işveren işçinin başvurusu üzerine ödenmeyen ücretleri alt işverenin hak edişinden keserek işçiye öder. Çözüm bulunmazsa arabulucuya ve ardından iş mahkemesine gidilir.
Taşeron işçisi asıl işverenin işçisi sayılabilir mi?
Alt işverenlik ilişkisi muvazaalıysa sayılır. Bu durumda işçi başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi kabul edilir. Muvazaa genel ispat kurallarıyla ispatlanır ve her ihale dönemi ayrı değerlendirilir.
Kamuda çalışan taşeron işçisi kadroya geçebilir mi?
İhale ile hizmet alımında yüklenici işçisi olarak çalışmaya dayanılarak kamu kadrosuna atanma hakkı kazanılamaz. İlgili hüküm İş Kanunu m.2’de yer alır. Kendi durumunuz için işyerinin türüne ve ihale sözleşmesine bakmak gerekir.
Taşeron ile geçici iş ilişkisi aynı şey midir?
Hayır. Geçici işçinin işvereni özel istihdam bürosudur ve işçi sınırlı hallerde, sınırlı süreyle başka işverene devredilir. Taşeron işçisi ise işi kendi organizasyonuyla yürüten alt işverenin işçisidir.
Taşeron işçisinin sigorta primlerinden kim sorumludur?
Alt işveren primleri yatırmakla yükümlüdür ve asıl işveren de bu yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur. Eksik prim bildirimi şüphesinde hizmet döküm cetveli kontrol edilmelidir.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.2 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.7 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.56 ↩
- Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2016/17793 K.2019/14793, 02.07.2019 ↩
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.22 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.3 ve m.98 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.24 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2022/11544 K.2022/14372, 07.11.2022 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.2/8 ↩
- 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu m.62 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.112 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.36 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ↩