İşten çıkarılan işçinin hakları, işten çıkarılma biçimine göre değişir. İşveren sözleşmeyi haklı nedenle, geçerli nedenle ya da nedensiz bitirmiş olabilir. Hangi yol izlenmiş olursa olsun ücret alacakları ve kullanılmayan yıllık izin ücreti ödenmek zorundadır.[1]
Bu yazı fesih sonrası izlenecek yolu anlatıyor. Genel çerçeve için işçi hakları rehberine bakabilirsiniz.
İşten Çıkarılan İşçinin Hakları Nelerdir?
İşten çıkarılan işçinin hakları üç grupta toplanır. Birinci grup kıdem ve ihbar tazminatıdır. İkinci grup ücret ve yıllık izin ücreti gibi alacaklar, üçüncü grup ise feshe itiraz hakkıdır.
Hangi hakkın doğduğunu fesih biçimi belirler. Aşağıdaki tablo işçi açısından özet bir görünüm verir.
| Fesih biçimi | Kıdem tazminatı | İhbar tazminatı | Yıllık izin ücreti |
|---|---|---|---|
| İşveren haklı neden olmadan çıkardı | Doğar | Doğar | Doğar |
| İşveren geçerli nedenle bildirimli çıkardı | Doğar | Süre tanındıysa ayrıca doğmaz | Doğar |
| İşveren 25. maddenin II numaralı bendine dayanarak haklı nedenle çıkardı | Doğmaz | Doğmaz | Doğar |
| Sağlık sebebi, zorlayıcı sebep veya tutukluluk nedeniyle fesih | Doğar | Doğmaz | Doğar |
| İşçi haklı nedenle kendisi ayrıldı | Doğar | Doğmaz | Doğar |
İşyeri kapandığı için çıkarılan işçiler işyerinin kapanması işçi hakları yazısına bakabilir.
Fesihten Hemen Sonra Yapılacaklar
İşten çıkarılan işçinin hakları, ilk haftada atılan adımlarla korunur. İşçi önce elindeki belgeleri toplamalıdır. Fesih bildirimi, tebliğ zarfı, son üç aylık bordro ve banka dökümü bu belgelerin başında gelir.
İş güvencesi kapsamındaki işçi için işveren fesih bildirimini yazılı yapmak ve sebebini açık ve kesin biçimde göstermek zorundadır.[2] Sözlü çıkarma yapılmışsa işçi durumu yazılı olarak kayda geçirmelidir. Noter ihtarı ya da e-posta bunun için kullanılabilir.
İşten ayrılan işçiye işin çeşidini ve süresini gösteren bir çalışma belgesi verilir. Belge geç verilir ya da yanlış bilgi içerirse zarar gören işçi işverenden tazminat isteyebilir.[3] SGK çıkış bildirgesindeki çıkış nedeni de işsizlik ödeneği başvurusunu etkilediği için kontrol edilmelidir.
Kıdem Tazminatı
Kıdem tazminatı için işçinin aynı işverende en az bir yıl çalışmış olması gerekir. İşveren haklı bir neden olmadan sözleşmeyi bitirdiğinde işçi her tam yıl için otuz günlük ücret tutarında tazminat alır.[4]
İşveren işçiyi haklı nedenle çıkardığını söylüyorsa bunu ispat etmesi gerekir. Haklı fesih halleri tazminatsız işten çıkarma yazısında anlatılıyor. Tutarı görmek için kıdem tazminatı hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Koşullar ve istisnalar için kıdem tazminatı yazısına bakılabilir.
İhbar Tazminatı
İşveren belirsiz süreli sözleşmeyi bildirim süresine uymadan bitirirse işçiye bu sürenin ücreti tutarında ihbar tazminatı öder. Bildirim süresi çalışma süresine göre iki ile sekiz hafta arasında değişir.[5]
İşveren süreyi tanıyıp işçiyi çalıştırmışsa ihbar tazminatı doğmaz. Bu durumda işçi günde en az iki saat iş arama izni kullanır. Ayrıntılar için ihbar tazminatı ve iş arama izni yazılarına bakabilirsiniz.
Tutarı hesaplamak için ihbar tazminatı hesaplama aracı hazırdır.
Yıllık İzin Ücreti ve Ödenmeyen Ücretler
İş sözleşmesi herhangi bir nedenle sona erdiğinde işçinin hak kazanıp kullanmadığı izin sürelerinin ücreti, sözleşmenin bittiği tarihteki ücret üzerinden ödenir. İzin ücreti istifa halinde de istenebilir. Konunun ayrıntısı yıllık ücretli izin yazısındadır.
Sözleşmenin sona ermesinde işçinin ücreti ile para ile ölçülebilen diğer menfaatlerinin tam olarak ödenmesi zorunludur.[6] Fazla mesai, hafta tatili ve bayram ücreti gibi ödenmemiş kalemler de bu kapsamdadır. Tüm kalemleri tek ekranda görmek için tüm işçi alacakları hesaplama aracına bakabilirsiniz.
İşe İade Hakkı
İşyerinde en az otuz işçi çalışıyorsa ve işçinin kıdemi altı ayı geçmişse işveren geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır.[7] Feshin geçerli sebebe dayandığını ispat yükü işverendedir. İşçi bu hakkı kullanmak için fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmalıdır.[8]
Arabuluculukta anlaşma olmazsa son tutanak tarihinden itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılır. Bu süreler kaçırılırsa işe iade hakkı düşer. İşe iade davası ile arabuluculuk sonrası dava süresi yazıları bu süreci ayrıntılı anlatır.
Dilekçeyi hazırlarken işe iade dava dilekçesi örneği yol gösterebilir.
İşe iade davası kazanılırsa işveren işçiyi bir ay içinde işe başlatmalıdır. Başlatmazsa işçi dört ile sekiz aylık ücret tutarında işe başlatmama tazminatı ve en çok dört aya kadar boşta geçen süre ücreti alır. Bu kalemler işe başlatmama tazminatı yazısında açıklanıyor.
İbraname İmzalamadan Önce Dikkat Edilecekler
İşveren çoğu zaman ödeme yaparken işçiden ibraname ister. İbraname, işçinin alacaklarından vazgeçtiğini gösteren belgedir. Her ibraname geçerli sayılmaz.
Kanun ibra sözleşmesi için birkaç şart arar. Sözleşme yazılı olmalı ve sona ermeden en az bir ay sonra yapılmalıdır. Alacağın türü ile miktarı açıkça yazılmalı, ödeme eksiksiz ve banka aracılığıyla yapılmalıdır.[9]
Bu şartları taşımayan belge kesin olarak hükümsüzdür. İşçi böyle bir belgeyi imzalamışsa bile hakkını dava yoluyla isteyebilir. Yine de imzadan önce belgenin içeriğini okumak ve bir suretini almak gerekir.
Geçersiz ibraya itirazın nasıl yazılacağı ibraya itiraz dilekçesi örneğinde gösteriliyor.
İşten Çıkarılan İşçinin Hakları İçin Süreler
İşten çıkarılan işçinin hakları belirli sürelere bağlıdır. Süreyi kaçıran işçi hakkını kaybedebilir. Aşağıdaki tablo en önemli süreleri gösterir.
| Hak | Süre |
|---|---|
| İşe iade için arabulucuya başvuru | Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay |
| Arabuluculuk sonrası işe iade davası | Son tutanaktan itibaren 2 hafta |
| Ücret alacağı zamanaşımı | 5 yıl |
| Kıdem, ihbar tazminatı ve yıllık izin ücreti zamanaşımı | 5 yıl |
Tazminat ve izin ücreti için beş yıllık süre iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten başlar.[10] İşçi alacağı davalarında arabulucuya başvuru da dava şartıdır.[11]
Yargıtay Kararında İbraname ve Fesih Sonrası Alacaklar
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi önüne gelen bir davada işçi yirmi yılı aşkın süre çalışmış ve iş sözleşmesinin işverence feshedildiğini ileri sürmüştür. Sona erme tarihini taşıyan bir “feragat ve ibraname” belgesi bulunmuş, işveren bu belgeye dayanmıştır.
Daire belgeyi inceleyip yasal şartları taşımadığı için geçerli bir ibra saymamıştır. Yıllık izin ödemesinin yapılıp yapılmadığının banka kaydıyla araştırılmasını da istemiştir. Hükmü bu sebeple bozmuş ve gerekçesinde şunları yazmıştır.
“Hemen belirtelim ki bir aylık bekleme süresi ibra sözleşmelerinin düzenlenme zamanı ile ilgili olup ifayı ilgilendiren bir durum değildir. Başka bir anlatımla işçinin fesih ile muaccel hale gelen kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve izin ücreti gibi haklarının ödeme tarihi bir ay süreyle ertelenmiş değildir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2019/4990 K.2021/2589, 27.01.2021[12]
Karar oybirliğiyle verilmiştir. Daire, bir aylık bekleme kuralının ödemeyi geciktirmediğini, yalnızca ibranamenin ne zaman düzenlenebileceğini belirlediğini söylemiştir. İşten çıkarılan işçinin hakları fesih anında doğar.
Karardan işçi için pratik bir sonuç çıkar. Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve izin ücreti fesih anında muaccel olur. İşveren ödemeyi ibraname imzalanması şartına bağlayamaz.
Güncel kararlara Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
İşten Çıkarılan İşçinin Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Fesih sonrası en sık sorulan sorular aşağıda yanıtlandı.
İşten çıkarıldım, ilk ne yapmalıyım?
Fesih bildirimini, tebliğ tarihini ve son bordroları saklayın. Çalışma belgenizi isteyin ve SGK çıkış nedenini kontrol edin. İşe iade düşünüyorsanız bir aylık süreyi takvime yazın.
İşveren tazminatımı ödemezse ne olur?
İşveren ödemeyi yapmazsa arabulucuya başvurulur. Anlaşma olmazsa iş mahkemesinde dava açılır. Kıdem tazminatına en yüksek banka mevduat faizi uygulanır.
İbraname imzaladım, hakkımı kaybettim mi?
Her ibraname geçerli değildir. Sona ermeden bir ay geçmeden, miktar yazılmadan ya da banka yoluyla ödeme yapılmadan düzenlenen belge hükümsüzdür. Belgenin şartları dava sırasında incelenir.
Haklı nedenle çıkarılan işçi hiçbir şey alamaz mı?
Kıdem ve ihbar tazminatı alamaz. Ücret alacakları ile kullanılmayan yıllık izin ücreti yine de ödenir. İşverenin haklı nedeni ispat etmesi gerekir.
İşten çıkarılınca işsizlik maaşı alabilir miyim?
Şartlar prim gün sayısına ve çıkış nedenine bağlıdır. İşveren kaynaklı fesihlerde başvuru mümkündür. Ayrıntı için işsizlik maaşı şartları yazısına bakın.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.59 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.19 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.28 ↩
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.17 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.18 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.20 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.420 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu Ek m.3 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2019/4990 K.2021/2589, 27.01.2021 ↩