İş kazası sayılan haller, 5510 sayılı Kanun’un 13. maddesinde tek tek sayılmıştır. Bir olayın iş kazası olabilmesi için sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hale getirmesi ve maddedeki durumlardan birinde meydana gelmesi gerekir.[1]
Bu yazıda iş kazası sayılan haller tek tek açıklanıyor. Hangi olayların iş kazası sayılmadığı ve SGK olayı kabul etmezse ne yapılacağı da anlatılıyor. Konunun bütününü iş kazası halinde işçi hakları yazısında bulabilirsiniz.
İş Kazası Nedir?
Kanun iş kazasını bir olay olarak tanımlar. Olayın sigortalıyı bedenen ya da ruhen engelli hale getirmesi yeterlidir. Engelin hemen ortaya çıkması şart değildir, sonradan görülmesi de kazayı iş kazası olmaktan çıkarmaz.
Kazaya uğrayan kişinin 5510 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesi anlamında sigortalı olması gerekir. İş sözleşmesiyle çalışan işçiler bu maddenin (a) bendine girer. Kendi adına ve hesabına çalışanlar ise (b) bendi kapsamındadır.
İş Kazası Sayılan Haller Maddeye Göre Hangileridir?
Kanun beş durum sayar. Olay bunlardan birinde meydana gelmişse iş kazası kabul edilir.
- Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada
- Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan sigortalının yürüttüğü iş nedeniyle
- Bir işverene bağlı sigortalının görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda
- Emziren kadın sigortalının çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda
- Sigortalıların işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında
İşyerinde Bulunduğu Sırada Meydana Gelen Olaylar
İlk bent en geniş olandır. Sigortalı işyerinde bulunduğu sırada bir olaya uğramışsa, işle doğrudan ilgisi olmasa bile iş kazası kabul edilebilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, işyerinde çalıştığı sırada silahlı saldırıya uğrayan işçinin ölümünün sosyal güvenlik mevzuatı çerçevesinde iş kazası sayılacağını belirtmiştir.
İşyeri kavramı da dardır sanılır ama öyle değildir. İş Kanunu’na göre dinlenme, çocuk emzirme, yemek, uyku, yıkanma, muayene ve bakım, eğitim ve avlu gibi eklentiler ile araçlar da işyerinden sayılır.[2] Yemekhanede, avluda ya da soyunma odasında yaşanan kaza bu yüzden işyerinde meydana gelmiş olur.
Görevle Başka Yere Gönderilen İşçinin Durumu
İşveren işçiyi görevli olarak şantiyeye, başka bir şubeye ya da müşteri adresine gönderebilir. Bu yolculuk sırasında ve görev yerinde geçen zamanda kaza olursa iş kazası sayılır. Maddenin ifadesiyle işçinin asıl işini yapmaksızın geçen zamanlar da buna dahildir.
Görev yolculuğu ve görev yerinde geçen süre bu bent kapsamında incelenir. Önemli olan işçinin kendi tercihiyle değil işverenin görevlendirmesiyle orada bulunmasıdır. Görevlendirmenin yazılı olması ispat açısından işçiye kolaylık sağlar.
Süt İzni Sırasındaki Kaza
Dördüncü hal yalnızca emziren kadın sigortalıları ilgilendirir. İş mevzuatı gereği çocuğa süt vermek için ayrılan zamanlarda meydana gelen olay iş kazasıdır. Bu hak, 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamındaki kadın sigortalılar için tanınmıştır.
Süt izni sırasında işyerinde kalan işçi zaten işyerinde bulunduğu sırada hükmü içine girer. Bent asıl olarak işçinin bu izni işyeri dışında kullandığı durumlar için önem taşır.
Kalp Krizi İş Kazası Sayılır mı?
Kalp krizi iş kazası sayılır mı sorusunun yanıtı, krizin nerede ve hangi sırada geçirildiğine bağlıdır. Kriz kanundaki hallerden birinde yaşanmışsa olay iş kazası sayılır.[3]
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, işyerinde çalışırken kalp krizi geçirerek ölen işçinin olayını iş kazası kabul etti. Karar, 5510 sayılı Kanun’dan önceki 506 sayılı Kanun dönemine aittir. Ancak işyerinde bulunduğu sırada meydana gelme hali bugünkü kanunda da aynı ifadeyle yer alır.
“Maddede, başkaca bir şart ya da kısıtlamaya yer verilmemiş olduğundan, yasada olmayan bir kısıtlamanın yorum yoluyla getirilmesine de olanak yoktur.”
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E.2004/21-529 K.2004/527, 13.10.2004[4]
Olayda işçi, işyeri lokalinin elektrik arızasını giderirken bayılıp düşmüş ve hastaneye götürülürken ölmüştü. Kurum olayı iş kazası saymamış, mahkeme de bilirkişi raporuna dayanıp davayı reddetmişti. Genel Kurul direnme kararını oybirliğiyle bozdu.
İşveren görevle başka ile gönderdiği işçinin krizinde de aynı sonuç doğabilir. Yargıtay, ürün denetimi için başka ilde görevli işçinin akşam yemeğinde geçirdiği kalp krizini iş kazası kabul eden kararı onamıştır.[5]
Olayın iş kazası sayılması, işverenin kusurlu olduğu anlamına gelmez. Yargıtay kusurun, gerekirse bir kardiyoloğun da katıldığı bilirkişi heyeti raporuyla belirlenmesini ister.[6]
Bu incelemede yaş, genetik yapı ve sigara gibi etkenler de dikkate alınır. İşyerindeki çalışma koşullarının krizi tetikleyip tetiklemediği de araştırılır.
İşverenin sorumluluğu için iş kazasında işverenin sorumluluğu, ölüm halinde yakınların hakları için destekten yoksun kalma tazminatı yazısına bakabilirsiniz.
İşverence Sağlanan Taşıtla İşe Gidiş ve Dönüş
Beşinci hal servis ve benzeri taşıtlarla ilgilidir. İşveren işçileri işin yapıldığı yere kendi sağladığı bir taşıtla götürüp getiriyorsa, yolculuk sırasındaki kaza iş kazasıdır. İşçinin kendi aracıyla ya da toplu taşımayla işe giderken uğradığı kaza ise madde metninde sayılmadığı için kural olarak bu bent kapsamına girmez.
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, 13 üncü maddenin uygulanmasında dar yorumdan kaçınılması gerektiğini vurgulamıştır. Daire, Hukuk Genel Kurulu’nun içtihadına atıfla maddedeki herhangi bir hale uygunluk varsa kazanın kaynağının sigortalı olup olmamasının ya da diğer etkenlerin değerlendirilmesinde dar yoruma gidilmemesi gerektiğini belirtmiştir.
Yargıtay Kararında İş Kazası Sayılan Haller
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, işe giderken geçirilen bir kazanın iş kazası sayılan hallerden birine girip girmediğini inceledi. Önce ölçüyü şu sözlerle ortaya koydu.
“Bir olayın iş kazası sayılabilmesi için, sigortalıyı bedence ve ruhça zarara uğratan olayın, maddenin belirlediği ‘hal ve durumlardan’ birinde meydana gelmiş bulunması gerekli ve yeterlidir.”
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2023/1867 K.2023/2634, 16.03.2023[7]
Olayda işçiyi her gün şirket yetkilisi kendi aracıyla alıp işe götürüyordu. Kaza günü yağmur nedeniyle işçi yol kenarında beklerken aynı işyerinde çalışan başka bir işçi onu aracına aldı. İşçi durumu yetkiliye bildirip araca bindi ve araç kaza yaptı, işçi hayatını kaybetti.
İlk derece mahkemesi ve istinaf, aracın işverence sağlanmadığı gerekçesiyle olayı iş kazası saymadı. Daire kazanın iş güzergahında ve işe giderken meydana geldiğini belirterek bu kararı oy birliğiyle bozdu. Olayın somut şartları madde metniyle birlikte ve dar yoruma kaçmadan değerlendirilir.
İş Kazası Sayılmayan Durumlar
İş kazası sayılan hallerin dışında kalan olaylar iş kazası kabul edilmez. İşyeriyle ve işle hiçbir bağı olmayan bir yerde, mesai dışında, işverence sağlanan bir taşıt kullanılmadan meydana gelen olay buna örnektir. Evde ya da tatilde yaşanan kazalar da bu grupta yer alır.
Meslek hastalığı ise kazadan ayrı bir kurumdur. İşin niteliği yüzünden tekrarlanan bir sebeple gelişen hastalıklar 5510 sayılı Kanun’un 14 üncü maddesine göre değerlendirilir. Bu konuyu meslek hastalığı nedir yazısında ayrıca anlattık.
Kayıt dışı çalışan işçi de kaza geçirirse hakları ortadan kalkmaz. Sigortasız çalıştırılma ayrı bir sorumluluk doğurur ve işçi çalıştığını ispat ederek haklarını isteyebilir. Ayrıntıları sigortasız işçi iş kazası geçirirse yazısında bulabilirsiniz.
SGK Olayı İş Kazası Saymazsa Ne Yapılır?
Kuruma bildirilen olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağına karar verilmesi için gerekirse soruşturma yapılır. Soruşturmayı Kurumun denetim ve kontrolle yetkilendirilen memurları veya Bakanlık iş müfettişleri yürütür.
Kurum olayı iş kazası olarak kabul etmezse işçi ya da hak sahipleri Kurum ve işveren aleyhine iş kazasının tespiti davası açabilir. Yargıtay bu yolu birçok kararında göstermiştir. Tespit kararı kesinleşince gelir ve ödenekler yeniden değerlendirilir.
Bildirimin kimin tarafından, nereye ve hangi sürede yapılacağı ayrı bir konudur. Bunun için iş kazası bildirimi yazısına bakabilirsiniz.
İş Kazası Sayılırsa Hangi Haklar Doğar?
Olay iş kazası sayılan hallerden birine girerse SGK’nın iş kazası sigortası kolundan sağlanan haklar devreye girer. Kanun bu hakları sayar.[8]
- Geçici iş göremezlik süresince günlük ödenek
- Meslekte kazanma gücü en az yüzde 10 azalan sigortalıya sürekli iş göremezlik geliri
- Kaza sonucu ölen sigortalının hak sahiplerine gelir
- Gelir bağlanmış kız çocuklarına evlenme ödeneği
- Ölen sigortalı için cenaze ödeneği
Bu ödemeler zararın tamamını karşılamayabilir. İşverenin kusuru varsa işçi, SGK’nın karşılamadığı zararı maddi ve manevi tazminat olarak işverenden isteyebilir. Tutarın nasıl bulunduğunu görmek için iş kazası tazminatı hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Mevzuatın tam metnine 5510 sayılı Kanun sayfasından ulaşabilirsiniz.
İş Kazası Sayılan Haller Hakkında Sık Sorulan Sorular
İş kazası kavramı hakkında en çok merak edilen sorular aşağıda yanıtlandı.
İşe giderken yolda geçirilen kaza iş kazası sayılır mı?
Yalnızca işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişte meydana gelen kaza iş kazasıdır. Kendi aracıyla ya da toplu taşımayla gidilirken yaşanan kaza madde metninde sayılmadığı için kural olarak iş kazası değildir. Somut olayın özellikleri her dosyada ayrıca incelenir.
Yemek molasında işyerinde olan kaza iş kazası mıdır?
İş Kanunu yemek yerlerini işyerinin eklentisi sayar. Bu nedenle yemekhanede ya da işyeri avlusunda meydana gelen olay işyerinde bulunduğu sırada olmuş kabul edilir. Dosyadaki ayrıntılara göre Kurum soruşturma yapabilir.
İşçinin kusuru varsa olay iş kazası olmaktan çıkar mı?
Hayır. İş kazası sayılması için işçinin kusursuz olması aranmaz. İşçinin kusuru yalnızca tazminat davasında işverenin sorumluluğunu azaltabilir.
Ani rahatsızlık işyerinde olursa iş kazası sayılır mı?
Madde metni işyerinde bulunduğu sırada meydana gelen olayı kapsar. Yine de Kurum her dosyada olayın nasıl geliştiğini ve sağlık raporlarını inceler. Sonucu bu inceleme belirler.
Olayın iş kazası olup olmadığına kim karar verir?
Kuruma bildirilen olay için SGK karar verir ve gerekirse soruşturma yaptırır. Kurum olayı iş kazası saymazsa işçi veya hak sahipleri iş kazasının tespiti davası açabilir. Mahkeme kararı kesinleşince ödemeler yeniden değerlendirilir.
Kaynaklar
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.13 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.2 ↩
- 5510 sayılı Kanun m.13 ↩
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E.2004/21-529 K.2004/527, 13.10.2004 ↩
- Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2024/7168 K.2024/8655, 18.09.2024 ↩
- Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2019/145 K.2019/5250, 20.06.2019 ↩
- Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2023/1867 K.2023/2634, 16.03.2023 ↩
- 5510 sayılı Kanun m.16 ↩