Feshe bağlı işçilik alacakları, iş sözleşmesi sona ermeden doğmayan alacaklardır. Kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı bu grubun en bilinen örnekleridir. Ücret, fazla çalışma ve hafta tatili ücreti ise çalışma sürerken doğar ve feshe bağlı olmayan alacak sayılır.[1]
Bu ayrım ilk bakışta teknik görünür. Oysa zamanaşımının ne zaman başlayacağını, işçinin hangi alacak için haklı fesih yapabileceğini ve alacağın kimden isteneceğini belirler. Tüm alacak türlerinin genel çerçevesi için işçilik alacakları rehberine bakabilirsiniz.
Feshe Bağlı İşçilik Alacakları Nelerdir?
Bu alacakların ortak özelliği, fesih olmasa hiç doğmamalarıdır. Feshin biçimi ve feshi yapan taraf da alacağın doğup doğmayacağını belirler.
- Kıdem tazminatı, en az bir yıl çalışan işçiye hak doğuran ayrılışlarda ödenir
- İhbar tazminatı, bildirim süresine uyulmadan yapılan feshe bağlanır
- Kötüniyet tazminatı, iş güvencesi dışında kalan işçiye karşı kötüniyetle yapılan feshe bağlanır
- İşe başlatmama tazminatı ile boşta geçen süre ücreti, geçersiz fesih kararıyla birlikte doğar
- Belirli süreli sözleşmenin haksız feshinde kalan sürenin ücreti istenir
Kıdem tazminatı 1475 sayılı Kanun m.14’e dayanır. İhbar ve kötüniyet tazminatı 4857 sayılı Kanun m.17’de, işe başlatmama tazminatı ile boşta geçen süre ücreti m.21’de düzenlenir.[2] Belirli süreli sözleşmenin haksız feshinde kalan süre ücreti ise Türk Borçlar Kanunu m.438’e dayanır.[3]
Feshe Bağlı Olmayan Alacaklar Hangileridir?
Bu alacaklar işçi çalışırken, ücret günü geldiğinde doğar. Sözleşmenin devam etmesi ya da sona ermesi alacağın varlığını etkilemez.
- Aylık ücret ve ücretin ekleri
- Fazla çalışma ücreti
- Hafta tatili ücreti
- Ulusal bayram ve genel tatil ücreti
- İlave tediye ve prim gibi sözleşmeden doğan ödemeler
Bu alacaklar kalem kalem hesaplanır. Tüm işçi alacakları hesaplama aracı kalemleri bir arada gösterir. Ayrı araçlar da vardır, örneğin fazla mesai ve UBGT ücreti sayfaları.
Yıllık İzin Ücreti Hangi Gruba Girer?
Yıllık izin hakkı çalışma sırasında kazanılır. Kullanılmayan iznin ücreti ise sözleşme herhangi bir nedenle sona erdiğinde ödenir.[4]
Bu yüzden yıllık izin ücreti iki grubun arasında kalır. Alacak ücret niteliğindedir, ancak istenebilir hale gelmesi sözleşmenin bitmesine bağlıdır. Ayrıntılar yıllık ücretli izin alacağı yazısında anlatılıyor.
Ayrımın İşçi İçin Pratik Sonuçları
Zamanaşımı Başlangıcı Farklıdır
Zamanaşımı, alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar.[5] Feshe bağlı alacaklarda bu an iş sözleşmesinin sona erdiği tarihtir. Aylık ücret gibi dönemsel alacaklarda ise her dönemin ödeme günü ayrı bir başlangıç oluşturur.
Sürelerin ayrıntısı işçilik alacaklarında zamanaşımı yazısında tablo halinde verilmiştir.
Ödenmeyen Ücret, Feshe Bağlı Alacağın Kapısını Açabilir
İşveren ücreti kanuna ya da sözleşmeye uygun hesaplamaz veya ödemezse işçi sözleşmeyi haklı nedenle feshedebilir.[6] Böylece feshe bağlı olmayan alacak, feshe bağlı kıdem tazminatının doğmasına yol açar. İşçi yine de ihbar tazminatı alamaz, çünkü sözleşmeyi bozan taraf kendisidir.
Alacağın Kimden İsteneceği Değişebilir
İşçi farklı dönemlerde farklı işverenlerde çalışmışsa ayrım sorumluluğu da belirler. Yargıtay, alt işveren değişen bir dosyada ihbar tazminatını feshe bağlı hak saymıştır.
Bu nedenle ihbar tazminatı yalnızca son işverenden istenmiş, diğer alacaklarda her işveren kendi dönemiyle sınırlı sorumlu tutulmuştur.[7]
İşyeri devrinde sorumluluğun nasıl paylaşıldığını iş yerinin devri yazısında bulabilirsiniz.
Fesih Biçimi Feshe Bağlı İşçilik Alacaklarını Nasıl Etkiler?
Feshe bağlı işçilik alacakları, sözleşmenin nasıl bittiğine göre değişir. Aynı çalışma süresine sahip iki işçi, ayrılış biçimleri farklı olduğu için farklı tutarlar alabilir. Aşağıdaki tablo en sık görülen dört durumu karşılaştırır.
| Fesih biçimi | Kıdem tazminatı | İhbar tazminatı |
|---|---|---|
| İşveren haklı neden olmadan bildirim süresi tanımadan çıkarır | Doğar, en az bir yıl çalışılmışsa | Doğar, işçi alır |
| İşçi haklı nedenle derhal ayrılır | Doğar | Doğmaz |
| İşçi haklı neden olmadan bildirimsiz bırakır | Doğmaz | İşveren isteyebilir |
| İşveren ahlak ve iyiniyete aykırılık nedeniyle haklı fesih yapar | Doğmaz | Doğmaz |
Emeklilik, muvazzaf askerlik ya da evlilik nedeniyle kendi isteğiyle ayrılan işçi de kıdem tazminatı alır. Bu hallerin ayrıntısı kıdem tazminatı yazılarında anlatılıyor.
Hangi tabloya girdiğinizi anlamak için feshin kim tarafından, hangi gerekçeyle ve hangi tarihte yapıldığına bakmak gerekir. Fesih bildirimi ve işçinin imzaladığı ibraname gibi belgeler bu yüzden önemlidir. Feshe bağlı işçilik alacakları çoğu zaman bu belgelerdeki tek bir cümleyle şekillenir.
Alacak Türlerinin Karşılaştırması
Aşağıdaki tablo başlıca alacakları ve gruplarını gösterir. Son sütun alacağın istenebilir hale geldiği anı verir.
| Alacak | Grubu | İstenebilir hale gelme anı |
|---|---|---|
| Kıdem tazminatı | Feshe bağlı | Sözleşme hak doğuran biçimde sona erince |
| İhbar tazminatı | Feshe bağlı | Bildirimsiz fesih yapılınca |
| Kötüniyet tazminatı | Feshe bağlı | Kötüniyetli fesih yapılınca |
| Aylık ücret | Feshe bağlı değil | Ücret günü gelince |
| Fazla çalışma ve tatil ücretleri | Feshe bağlı değil | İlgili ücret dönemi gelince |
| Yıllık izin ücreti | Ayrı değerlendirilir | Sözleşme sona erince |
Yargıtay Kararında Feshe Bağlı ve Bağlı Olmayan Alacaklar
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, ödenmeyen tatil ve fazla çalışma ücretlerinin feshe bağlı tazminatları nasıl etkilediğini şu sözlerle ortaya koymuştur.
“Davacının fesih tarihinde ödenmeyen fazla çalışma ücreti ile ulusal bayram ve genel tatil ücreti bulunduğu dosya kapsamı ile sabittir. Bu durumda, iş sözleşmesinin davacı tarafından haklı sebeple feshedildiği ve davacının kıdem tazminatına hak kazandığı kabul edilmelidir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/35230 K.2020/18611, 15.12.2020[8]
Olayda işçi, ödenmeyen fazla çalışma ücretleri için işverene başvurmuştur. İşveren kararlaştırılan ücret dışında ödeme yapmayacağını söyleyince işçi sözleşmeyi kendisi feshetmiştir.
Daire aynı kararda önemli bir ayrıma da yer vermiştir. Sözleşmeyi fesheden taraf, feshi haklı olsa bile ihbar tazminatına hak kazanamaz. Mahkemenin ihbar tazminatına hükmetmesi bu nedenle bozma sebebi olmuştur.
Karar, işçinin elindeki iki farklı alacağın birbirini nasıl etkilediğini gösterir. Feshe bağlı olmayan alacak ödenmediğinde kıdem tazminatı doğabilir, ihbar tazminatı ise doğmaz. Güncel Yargıtay kararlarına Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
Alacaklar Birlikte Nasıl İstenir?
Feshe bağlı işçilik alacakları ile feshe bağlı olmayan alacaklar aynı arabuluculuk başvurusunda ve aynı davada talep edilebilir. İş sözleşmesinden doğan işçi alacaklarında arabulucuya başvurmak dava şartıdır.[9] Her alacak kalemi ayrı ayrı değerlendirilir.
Kanun metnine 4857 sayılı İş Kanunu sayfasından ulaşılır. Talep kalemlerinin tutarını önceden görmek için hesaplama aracı kullanılabilir. Eksik bir kalemi sonradan eklemek bazen zamanaşımı nedeniyle mümkün olmaz, bu yüzden listeyi baştan eksiksiz çıkarmak gerekir.
Feshe Bağlı İşçilik Alacakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Bu ayrımla ilgili en sık gelen sorular aşağıda yanıtlandı.
Kıdem tazminatı feshe bağlı bir alacak mıdır?
Evet. Kıdem tazminatı iş sözleşmesi sona ermeden doğmaz. Her fesihte de doğmaz, kanunda sayılan ayrılış biçimlerinden biri gerçekleşmelidir.
Fazla mesai ücretini çalışırken de isteyebilir miyim?
Evet. Fazla çalışma ücreti feshe bağlı değildir ve ödeme günü geldiğinde istenebilir. Zamanaşımı da çalışma sürerken işlemeye devam eder.
İstifa eden işçi hangi alacakları alabilir?
Feshe bağlı olmayan alacaklar istifada da ödenir. Kıdem tazminatı ise ancak istifanın haklı bir nedene dayanması gibi özel hallerde doğar. Konu istifa eden işçinin kıdem tazminatı yazısında ayrıca ele alındı.
Ödenmeyen maaş feshe bağlı alacak sayılır mı?
Hayır. Maaş çalışma karşılığı doğan bir alacaktır. Ödenmemesi ise işçiye haklı fesih hakkı verir ve kıdem tazminatının önünü açar.
Hangi alacak için ayrı dava açmak gerekir?
Zorunluluk yoktur. Aynı iş sözleşmesinden doğan alacaklar tek dilekçede istenebilir. Mahkeme her kalemi kendi şartlarına göre inceler.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.17 ve m.32 ↩
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14 ile 4857 sayılı İş Kanunu m.17 ve m.21 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.438 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.59 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.149 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.24/II-e ↩
- Yargıtay 13. Hukuk Dairesi, E.2016/6102 K.2018/5387, 08.05.2018 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/35230 K.2020/18611, 15.12.2020 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ↩