Zorunlu ihtiyari arabuluculuk ayrımı, arabulucuya başvurmanın dava şartı olup olmadığına dayanır. Zorunlu arabuluculukta başvurmadan dava açılamaz. İhtiyari arabuluculukta ise taraflar isterlerse arabulucuya gider.[1]
Bu yazıda iş davalarında hangi uyuşmazlığın hangi gruba girdiği ve iki yolun farkları anlatılıyor. Genel çerçeve için iş davalarında arabuluculuk yazısına bakabilirsiniz.
Zorunlu İhtiyari Arabuluculuk Farkı Nedir?
Arabuluculuk özünde ihtiyari bir yöntemdir. Taraflar arabulucuya başvurmakta, süreci sürdürmekte ve bitirmekte serbesttir. Kanun, dava şartı olarak arabuluculuğa ilişkin hükmü bu kuralın istisnası olarak saklı tutmuştur.[2]
Dava şartı olduğu yerde başvuru, mahkemeye gitmenin ön koşuludur. Başvuru yapılmazsa dava usulden reddedilir. İhtiyari yolda ise başvurmamak davayı etkilemez.
Ayrım yalnızca başvuru zorunluluğuyla sınırlı değildir. Arabulucunun belirlenmesi ile süreler de iki yolda farklıdır. Ücret ve katılmama yaptırımı da öyledir.
İş Davalarında Zorunlu Arabuluculuk Hangi Uyuşmazlıkları Kapsar?
Kanuna, bireysel ya da toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı için dava açılacaksa önce arabulucuya başvurulur. İşe iade talebi de aynı kapsamdadır. Bu alacak ve tazminatlarla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında da aynı kural geçerlidir.[3]
Kıdem tazminatı ile ihbar tazminatı bu gruba girer. Yıllık izin ücreti ile ücret ve fazla mesai alacakları da kapsamdadır.
Hak ettiği tutarı görmek isteyen işçi tüm işçi alacakları hesaplama aracını kullanabilir. İşveren alacakları da zorunlu arabuluculuk kapsamındadır.
Zorunlu arabuluculuğun kendine özgü kuralları vardır. Arabulucuyu arabuluculuk bürosu belirler. Süreç üç hafta içinde sonuçlanır ve gerekirse bir hafta uzar.
İlk toplantıya mazeretsiz katılmayan taraf yargılama giderinde yaptırımla karşılaşır. Bu ayrım zorunlu ihtiyari arabuluculuk karşılaştırmasının en önemli noktalarından biridir.
İhtiyari Arabuluculuk Hangi İş Uyuşmazlıklarında Olur?
İş kazası ve meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davalarında arabulucuya başvurmak dava şartı değildir. Bunlarla ilgili tespit davaları ile itiraz ve rücu davaları da kapsam dışındadır. Bu uyuşmazlıklar için isteyen taraf ihtiyari arabuluculuğa gidebilir.
Taraflar dava açılmadan önce ya da dava sürerken arabulucuya başvurma konusunda anlaşabilir. Bir tarafın başvuru teklifine otuz gün içinde olumlu cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır.[4] Dava açıldıktan sonra taraflar birlikte arabulucuya başvuracaklarını bildirirse yargılama üç ayı geçmemek üzere ertelenir.
İhtiyari yolda arabulucuyu taraflar seçer. Usulü de emredici kurallara aykırı olmamak kaydıyla birlikte belirlerler. Arabulucunun ücreti ve masrafları aksi kararlaştırılmadıkça tarifeye göre belirlenir ve taraflarca eşit karşılanır.[5]
Arabuluculuk ücretini karşılayamayan taraf adli yardımdan yararlanabilir. Bunun için arabuluculuk bürosunun bulunduğu yerdeki sulh hukuk mahkemesine başvurulur. İş kazası tazminatının tutarı için iş kazası tazminatı hesaplama aracına bakılabilir.
Zorunlu İhtiyari Arabuluculuk Karşılaştırma Tablosu
İki yolun temel farkları aşağıdaki tabloda toplandı.
| Özellik | Zorunlu arabuluculuk | İhtiyari arabuluculuk |
|---|---|---|
| Dayanak | 7036 sayılı Kanun m.3 ve 6325 sayılı Kanun m.18/A | 6325 sayılı Kanun m.13 ve devamı |
| Dava şartı | Evet | Hayır |
| Arabulucu seçimi | Büro belirler, taraflar listeden anlaşırsa o görevlendirilir | Taraflar seçer |
| Süre | Görevlendirmeden itibaren 3 hafta, en fazla 1 hafta uzar | Kanunda bu süre kuralı yok, usul taraflarca belirlenir |
| Katılmama yaptırımı | Gider ve vekalet ücretinin yarısı | Kanunda bu yaptırım yok |
| Ücret | Anlaşmada eşit paylaşılır, anlaşma olmazsa ilk iki saat Bakanlık bütçesinden | Aksi kararlaştırılmadıkça tarifeye göre eşit paylaşılır |
| Anlaşma sonucu | Anlaşılan konuda dava açılamaz | Anlaşılan konuda dava açılamaz |
Tablodaki katılmama yaptırımının ayrıntısı arabuluculuğa katılmama yazısında anlatılıyor. Başvuru sürecini ise arabuluculuk başvurusu yazısında bulabilirsiniz.
İki Yolun Ortak Sonucu Nedir?
Arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılırsa üzerinde anlaşılan hususlar hakkında taraflarca dava açılamaz.[6] Taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi aranmadan ilam niteliğinde sayılır.
Bu sonuç iki yolda da aynıdır. İhtiyari arabuluculukta imzalanan belge de dava hakkını bitirebilir. Belge imzalanmadan önce kapsamı iyi anlaşılmalıdır.
Yargıtay, aynı gün içinde fesih, ihtiyari arabulucu görevlendirme ve anlaşma yapılan bir olayda belgeyi geçerli arabuluculuk anlaşma belgesi saymayan kararı onamıştır.[7] Arabuluculuk fesih işlemlerinin aracı olarak kullanılamaz.
Yargıtay Kararında İhtiyari Arabuluculuk
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, iş kazası davasında zorunlu ve ihtiyari arabuluculuk ayrımını açıkça ortaya koymuştur. Karar şöyledir.
“Yukarıda belirtilen düzenlemeden anlaşılacağı gibi iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davalarında arabulucuya başvurulması zorunlu değildir, ancak bu taleplerle ilgili ihtiyari arabulucuya başvurmaya engel bir durum yoktur.”
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E.2022/15677 K.2025/9369, 16.06.2025[8]
Olayda davacı, çalıştığı fabrikada elini makineye kaptırarak iki parmağını kaybettiğini ileri sürmüştür. Taraflar ihtiyari arabuluculukta anlaşmış ve 18.11.2019 tarihli belge düzenlenmiştir.
Davacı daha sonra baskı ve irade sakatlığı iddiasıyla maddi ve manevi tazminat davası açmıştır. İlk derece mahkemesi anlaşma nedeniyle davayı reddetmiş, bölge adliye mahkemesi de istinaf başvurusunu reddetmiştir.
Yargıtay kararı bozmuştur. Anlaşma belgesinin geçersizliği iddiasının davada ön sorun olarak incelenmesi gerektiğini belirtmiştir. Yani ihtiyari arabuluculuk belgesi her zaman davayı kapatmaz, belgenin geçerli olup olmadığı ayrıca denetlenir.
Karar oy birliğiyle verilmiştir. Belgenin geçersizliğini ileri süren taraf ayrı bir dava açabileceği gibi tazminat davasında da bu iddiayı ileri sürebilir. İrade sakatlığı iddiası ise somut delille kanıtlanmalıdır.
Zorunlu İhtiyari Arabuluculuk Arasında Seçim Yapmak Gerekir mi?
İş kazası tazminatında arabuluculuk dava şartı olmadığı için doğrudan dava açılabilir. İhtiyari yola gitmek taraflara hız ve uzlaşma imkanı sağlar. Ancak imzalanan belgenin sonuçları ağır olduğu için tutar ve kapsam dikkatle konuşulmalıdır.
İşçilik alacağında ise seçme imkanı yoktur. Dava açılacaksa önce zorunlu arabuluculuk işletilir.
Son tutanağın ardından işleyen süre için arabuluculuk sonrası dava süresi yazısına bakılabilir. Kanun metnine 6325 sayılı Kanun sayfasından ulaşabilirsiniz.
Zorunlu İhtiyari Arabuluculuk Hakkında Sık Sorulan Sorular
İki yol arasındaki fark konusunda en çok sorulan sorular aşağıda yanıtlandı.
Zorunlu arabuluculuk ile ihtiyari arabuluculuk arasındaki temel fark nedir?
Zorunlu arabuluculukta başvuru dava şartıdır, yapılmazsa dava usulden reddedilir. İhtiyari arabuluculukta başvuru tamamen tarafların isteğine bağlıdır. Dava açmak için son tutanak aranmaz.
İş kazası davasında arabulucuya gitmek zorunlu mu?
Hayır. İş kazası ve meslek hastalığından doğan tazminat davalarında arabuluculuk dava şartı değildir. İsteyen taraflar ihtiyari arabuluculuğa başvurabilir.
İhtiyari arabuluculukta anlaşırsak dava açabilir miyim?
Anlaşılan konularda dava açılamaz. Ancak irade sakatlığı gibi bir neden varsa anlaşma belgesinin geçersizliği ileri sürülebilir. Bu iddia somut delille kanıtlanmalıdır.
İhtiyari arabuluculukta katılmamanın yaptırımı var mı?
Kanundaki yargılama gideri ve vekalet ücreti yaptırımı dava şartı arabuluculuk için düzenlenmiştir. İhtiyari yolda taraflar süreci zaten isteğe bağlı olarak yürütür.
Dava açıldıktan sonra arabuluculuğa gidilebilir mi?
Evet. Taraflar birlikte arabulucuya başvuracaklarını bildirirse yargılama mahkemece üç ayı geçmemek üzere ertelenir. Bu süre tarafların birlikte başvurusuyla üç aya kadar uzatılabilir.
Zorunlu ihtiyari arabuluculuk ayrımı işveren için de geçerli mi?
Evet. İşveren alacakları da zorunlu arabuluculuk kapsamındadır. İşveren, işçiden alacağı için dava açacaksa önce arabulucuya başvurmak zorundadır. İş kazası uyuşmazlıklarında ise işveren de ihtiyari yola gidebilir.
Kaynaklar
- 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.3 ↩
- 6325 sayılı Kanun m.3 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ↩
- 6325 sayılı Kanun m.13 ↩
- 6325 sayılı Kanun m.7 ↩
- 6325 sayılı Kanun m.18 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2025/6583 K.2025/8133, 21.10.2025 ↩
- Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E.2022/15677 K.2025/9369, 16.06.2025 ↩