Ücretsiz izin, işçinin belirli bir süre çalışmadığı ve bu süre için ücret almadığı, iş sözleşmesinin ise sona ermediği izindir. İşveren bu izni işçinin onayı olmadan tek taraflı veremez. Yargıtay, kabul etmediği ücretsiz izne gönderilen işçinin sözleşmeyi haklı nedenle feshedebileceğini kabul eder.[1]
Bu yazıda ücretsiz iznin şartları, kabul etmeyen işçinin hakları ve kıdeme etkisi anlatılıyor. Ücretli izin türleri için yıllık ücretli izin yazısına bakabilirsiniz.
Ücretsiz İzin Nedir?
İş Kanunu ücretsiz izni genel bir kurala bağlamamıştır. İzin, taraflar arasındaki anlaşmaya dayanır. İşçi talep eder, işveren kabul eder ya da işveren önerir, işçi kabul eder.
Talebin nasıl yazılacağı ücretsiz izin talebi dilekçesi örneğinde gösteriliyor.
Ücretsiz izinde iş sözleşmesi sona ermez, askıya girer. İşçi çalışmaz ve işveren ücret ödemez. İzin bitince işçi işine döner ve sözleşme kaldığı yerden devam eder.
Kanun bazı hallerde ücretsiz izni işçinin hakkı olarak düzenler. Doğum sonrası ücretsiz izin buna örnektir. Bu izinlerde işveren talebi reddedemez.
İşveren İşçiyi Ücretsiz İzne Çıkarabilir mi?
Kural olarak çıkaramaz. Ücretsiz izin, işçinin ücret alma hakkını belirli bir süre ortadan kaldırır. Bu bir çalışma koşulu değişikliğidir.
4857 sayılı İş Kanunu m.22 uyarınca esaslı değişiklik işçiye yazılı bildirilir. Bu şekle uygun yapılmayan ve işçi tarafından altı işgünü içinde yazılı kabul edilmeyen değişiklik işçiyi bağlamaz. Sessiz kalmak sonradan örtülü kabul tartışmasına yol açabilir, bu yüzden yazılı itiraz önemlidir.
İş sözleşmesinde “işveren gerektiğinde ücretsiz izne çıkarabilir” kaydı bulunabilir. Yargıtay böyle bir kaydın işverene sınırsız yetki vermediğini belirtmiştir.[2]
Olayda işçi muvafakati olmadan ücretsiz izne gönderildiği için sözleşmeyi haklı nedenle feshetmişti. Sözleşmenin yedinci maddesinde işçinin olağanüstü hallerde işverenin belirleyeceği süre kadar ücretsiz izne ayrılmayı kabul ettiği yazıyordu. Mahkeme bu kayda dayanarak işçinin feshini haksız bulmuştu.
“İş sözleşmesindeki ücretsiz izne çıkarılmaya ilişkin düzenlemede süre öngörülmediğinden işverene her zaman ücretsiz izine çıkarma hakkı verirse de bu uygulama için işçinin ücretsiz izine çıkarılmayı kabul etmesi gerekir. Davacının ücretsiz izine çıkarılmayı kabul etmediği anlaşılmakla feshi haklı olduğundan davacının kıdem tazminatı talebinin kabulü gerekirken reddi hatalıdır.”
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E.2015/10126 K.2015/8331, 11.05.2015
Daire kararı oybirliğiyle bozdu. Sözleşmedeki kayıt işverene izin verme imkanı tanısa bile uygulama için işçinin her seferinde kabul etmesi gerekir. Kabul etmeyen işçinin feshi haklıdır ve kıdem tazminatı doğar.
Ücretsiz İzni Kabul Etmeyen İşçi Ne Yapabilir?
İşçinin önündeki yollar olayın ayrıntısına göre değişir. Önce işçinin tutumunu yazılı olarak ortaya koyması gerekir. Sessizlik, sonradan kabul olarak yorumlanabilir.
- İşverene ücretsiz izni kabul etmediğinizi ve çalışmaya hazır olduğunuzu yazılı bildirin
- Bildirimi noter ya da iadeli taahhütlü posta gibi ispatlanabilir yolla yapın
- İşyerine gidip kapıda geri çevrildiyseniz tutanak ve tanık kaydı oluşturun
- Fesih yoluna gitmeden önce ücret ve izin kayıtlarınızı toplayın
İşçi haklı nedenle feshetmeyi seçerse kıdem tazminatına hak kazanır. Ayrıntılar için kıdem tazminatı yazısına bakabilirsiniz. Fesih hakkının süresi olayın niteliğine göre değerlendirilir, bu yüzden bildirimi geciktirmemek gerekir.
İşveren çalışma koşulunu yazılı bildirimle değiştirmek istemişse işçi kabul etmeyebilir. İşveren bu durumda geçerli neden göstererek bildirim süresine uyup sözleşmeyi feshedebilir. İşçi o fesih için işe iade davası açabilir.
Kanundan Doğan Ücretsiz İzin Hakları
Bazı ücretsiz izinler işverenin onayına bağlı değildir. Kanun bunları işçiye hak olarak tanır. Başlıca örnekler aşağıdaki tabloda yer alıyor.
| İzin türü | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Doğum sonrası ücretsiz izin | 24 haftalık sürenin ardından altı aya kadar | İş K. m.74 |
| Yarım çalışma ücretsiz izni | Birinci doğumda 60, ikincide 120, sonrakilerde 180 gün | İş K. m.74 |
| Koruyucu aile izni | Çocuğun tesliminden sonra on gün | İş K. m.74 |
| Yıllık izin yol izni | Dört güne kadar | İş K. m.56 |
Doğum sonrası altı aya kadar ücretsiz izin, kadın işçinin isteği halinde verilir. Çoğul gebelikte 24 haftalık süre yerine 26 haftalık süre esas alınır. Bu süre yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmaz.[3]
Yarım çalışma izninde işçi haftalık çalışma süresinin yarısı kadar ücretsiz izin kullanır. Çoğul doğumda süreye otuzar gün eklenir. Engelli çocuk doğarsa süre 360 gün olur.
Doğum izninin süresini görmek için doğum izni aracına bakabilirsiniz.
Yıllık izni işyerinin bulunduğu yerden başka bir yerde geçirecek işçi, talep edip belgelerse dört güne kadar ücretsiz yol izni alır. İşveren bunu vermek zorundadır.[4]
Ücretsiz İzin Süresinde İşçinin Hakları
Ücretsiz izin süresinde iş sözleşmesi askıdadır. İşçi ücret alamaz, ama sözleşme ilişkisi sürer. İşçi işe dönme hakkını korur.
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, işçinin rızasıyla toplam sekiz ay ücretsiz izne gönderildiği bir olayda bu süreyi kıdemden saymayı yasaya aykırı bulmuştur (E.2015/4555, K.2015/7799, 04.05.2015). İzin belgesinde özlük ve yasal hakların saklı tutulacağı yazsa bile sonuç değişmemiştir.
Aynı Daire kıdemin ve yıllık izin süresinin SGK hizmet dökümüne göre belirlenmesini istemiştir. Başka bir dosyada da işçinin ücretsiz izinde bulunduğu süre kıdem tazminatına esas hizmet süresinden dışlanmıştır (E.2015/285, K.2015/11937, 11.06.2015). Kıdem tazminatının nasıl işlediğini kıdem tazminatı yazısında anlattık.
Bu dönemde başka bir işte çalışmak sözleşmedeki kayıtlara ve işçinin sadakat borcuna bağlıdır. İşverenin yazılı onayını almak en güvenli yoldur. Yıllık izindeki durum ise yıllık izinde başka işte çalışmak yazısında ayrıca ele alındı.
İşveren yıl içinde verdiği ücretsiz izinleri yıllık izne mahsup edemez. 4857 sayılı İş Kanunu m.56 diğer ücretli ve ücretsiz izinlerin yıllık izin sayılmayacağını açıkça yazar. Yıllık iznin süresini yıllık izin süresi aracıyla görebilirsiniz.
Ücretsiz İzin, Kısa Çalışma ve Mazeret İzni Arasındaki Fark
Bu üç kavram sık karıştırılır. Ücretsiz izinde işçi hiç çalışmaz ve ücret almaz. Kısa çalışmada ise çalışma süresi azaltılır ve kanundaki şartlar varsa işçiye ödenek verilir.
Kısa çalışmanın şartları kısa çalışma ödeneği yazısında anlatılıyor. Mazeret izni ise kanunun saydığı hallerde verilen ücretli izindir. Ayrıntıları mazeret izni yazısında bulabilirsiniz.
Ücretsiz İzin Anlaşması Yazılırken Nelere Dikkat Edilir?
İşçi ücretsiz izne razı oluyorsa anlaşmanın yazılı olması gerekir. Yazılı metin hem işçiyi hem işvereni korur. Metinde şu noktalar yer almalıdır.
- İznin başlangıç ve bitiş tarihi
- İşçinin imzası ve onayının gönüllü olduğu
- İzin bitince işçinin aynı göreve döneceği
- Kıdem ve yıllık izin hesabına etkisi
- SGK bildiriminin nasıl yapılacağı
İşçinin iradesini sakatlayan baskı bulunursa onay sonradan tartışılabilir. İmza atmadan önce metni iyice okuyun ve bir örneğini saklayın. Yargıtay’ın güncel kararlarına Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
Ücretsiz İzin Hakkında Sık Sorulan Sorular
Ücretsiz izin konusunda en çok sorulanlar aşağıda yanıtlandı.
İşçi ücretsiz izin isterse işveren vermek zorunda mı?
Kanunun işçiye hak olarak tanıdığı izinler dışında zorunlu değildir. Doğum sonrası ücretsiz izin ve yol izni gibi izinlerde işveren talebi karşılamak zorundadır. Diğer talepler işverenin takdirine bağlıdır.
Ücretsiz izinde SGK primi yatırılır mı?
Genellikle yatırılmaz. Yargıtay kararlarında ücretsiz izin dönemi primi ve ücreti ödenmeyen süre olarak anılır. Kendi dönemleriniz için e-Devlet’ten alacağınız SGK hizmet dökümünü kontrol edin.
Ücretsiz izin süresi kıdem tazminatına sayılır mı?
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi kararlarında ücretsiz izinde geçen süre kıdem tazminatına esas süreden dışlanmıştır. Çünkü bu sürede iş sözleşmesi askıdadır ve işçi çalışmamıştır. Sözleşmede ya da toplu iş sözleşmesinde lehe hüküm varsa ona bakılır.
Ücretsiz izin bitince işe dönmeyen işçiye ne olur?
Mazeretsiz işe dönmeyen işçi devamsızlık nedeniyle haklı fesih riskiyle karşılaşabilir. Kanun, ardı ardına iki işgünü ya da bir ayda üç işgünü devamsızlığı haklı fesih sebebi sayar. İşçi dönemeyecekse mazeretini ve izin uzatma talebini yazılı bildirmelidir.
Ücretsiz izin yıllık izinden sayılır mı?
Sayılmaz. İşveren yıl içinde verdiği ücretli ya da ücretsiz izinleri yıllık izne mahsup edemez. Yıllık izin ayrıca kullandırılır.
İşveren ücretsiz izin yerine işçiyi çıkarabilir mi?
Fesih ancak kanundaki usule uyularak yapılabilir. İş güvencesi kapsamındaki işçi geçerli neden olmadan çıkarılırsa işe iade davası açabilir. İşveren işçiyi ücretsiz izne zorlamak için baskı yapıyorsa bu durum haklı fesih ya da mobbing tartışması doğurabilir.
Kaynaklar