Hamile işçinin hakları, 4857 sayılı İş Kanunu ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununa dayanan yönetmelikle düzenlenir. Bu haklar ücretli kontrol iznini, hafif işe geçişi ve çalışma saatlerine getirilen sınırları kapsar.[1]
Doğum sonrası için de ayrı izin ve koruma hükümleri vardır.
Bu yazı hamilelik sürecinde işçinin işyerinde sahip olduğu hakları anlatıyor. Hamile işçinin hakları konusunda kaynak olarak mevzuat metinleri esas alındı. Doğum izni süreleri için doğum izni kaç gün rehberine bakabilirsiniz.
Hamile İşçinin Hakları Nelerdir?
Kanun ve yönetmelik, gebe çalışanı çeşitli yönlerden korur. Hamile işçinin hakları aşağıdaki listede sıralanmıştır.
- Hamilelik boyunca periyodik kontroller için ücretli izin
- Hekim raporu varsa daha hafif işte, ücret düşmeden çalışma
- Tehlikeli işlerde risk değerlendirmesi ve çalışma koşullarının uyarlanması
- Gece çalışmaya zorlanamama ve günde yedi buçuk saat sınırı
- Doğumdan önce sekiz, sonra on altı hafta analık izni
- Hamilelik nedeniyle işten çıkarılmaya karşı koruma
- Cinsiyet ve gebelik nedeniyle ayrımcılık yapılamaması
Hamile işçinin hakları çoğunlukla işverene bildirimle işlerlik kazanır. Hamileliğin ne zaman ve nasıl bildirileceği aşağıda ayrıca anlatılıyor.
Hamile İşçinin Hakları Arasında Ücretli Kontrol İzni
Hamilelik süresince kadın işçiye periyodik kontroller için ücretli izin verilir. Yönetmelik de aynı hakkı tekrar eder ve gebelikleri süresince çalışanlara ücretli muayene izni tanır.
Kanun kontrol sayısını ya da günlük süreyi sınırlamaz. İzin hekimin istediği periyodik kontroller kadar kullanılır. İşveren izin gününü ücretten kesemez.
İşverene gösterilecek belge, hastane randevusu ya da muayene belgesidir. Kontrol tarihlerini önceden bildirmek ve randevu belgesini saklamak ileride sorun çıkmasını önler.
Hamile İşçinin Hakları ve Hekim Raporuyla Hafif İş
Hekim raporu ile gerekli görülürse hamile işçi sağlığına uygun daha hafif işlerde çalıştırılır. Bu halde ücrette indirim yapılamaz.
Yönetmelik bu hakkı güçlendirir. İşçi başka bir işe aktarılamıyorsa isteği halinde ücretsiz izinli sayılması sağlanır.[2]
Bu süre yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmaz. Hafif işe geçiş, işçinin ücretini düşürmek için gerekçe yapılamaz. İşveren işçinin ücretini aynen ödemek zorundadır.
Riskli İşlerde İşverenin Yükümlülükleri
İşveren, gebe veya emziren çalışanın sağlığı için tehlikeli sayılan etkenleri değerlendirmek zorundadır. Sonuçlara göre çalışma koşulları ve saatleri geçici olarak değiştirilir.[3]
Uyarlama mümkün değilse işçi başka bir işe aktarılır. İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu da risk değerlendirmesinde gebe ve emziren çalışanları özel politika gerektiren gruplar arasında sayar.[4]
Değerlendirme kimyasal etkenleri, fiziksel etkenleri ve biyolojik etkenleri kapsar. Çalışan, değerlendirmenin sonuçları ve alınacak önlemler hakkında bilgilendirilir.
Gece Çalışması ve Günlük Çalışma Sınırı
Kadın çalışanlar, gebe olduklarının sağlık raporuyla tespitinden itibaren doğuma kadar gece çalışmaya zorlanamaz. Gebe veya emziren çalışan ayrıca günde yedi buçuk saatten fazla çalıştırılamaz.[5]
Bu sınırlar fazla çalışma bakımından önem taşır. Günde yedi buçuk saati aşan çalışma, gebe işçi için yönetmeliğe aykırıdır. Gece çalışmasının genel kuralları gece çalışması ve işçinin hakları yazısında anlatılıyor.
Doğumdan sonra da koruma sürer. Yeni doğum yapmış çalışanın doğumu izleyen bir yıl boyunca gece çalıştırılması yasaktır. Süre sonunda sakınca raporla belirlenirse korunma uzar.
Hamile İşçinin Hakları ve Doğum İzni
Kadın işçilerin doğumdan önce sekiz, doğumdan sonra on altı hafta olmak üzere toplam yirmi dört hafta çalıştırılmamaları esastır. Çoğul gebelikte doğum öncesi süreye iki hafta eklenir.
Sağlık durumu uygunsa ve doktor onaylarsa işçi doğumdan önceki iki haftaya kadar çalışabilir. Çalıştığı süreler doğum sonrası sürelere eklenir. Süreler hekim raporuyla gerekirse artırılabilir.
Bu izin süresi yıllık ücretli izin hakkının hesabında çalışılmış gibi sayılır.[6] İzin süresinin ayrıntıları ve SGK ödeneği için doğum izni kaç gün rehberini inceleyebilirsiniz.
Doğum yapan işçinin eşi için de ayrı bir izin vardır. Süre ve başvuru adımları babalık izni yazısında ele alınıyor.
Hamile İşçinin Hakları Kapsamında İşten Çıkarılmaya Karşı Koruma
Kanun hamilelik ve doğumu feshe geçerli neden saymaz.[7] Doğum izni sürelerinde işe gelmemek de geçerli fesih nedeni olamaz.
İş güvencesi şartlarını taşıyan işçi işe iade davası açabilir.
İş güvencesi şartları yoksa da ayrımcılık yasağı geçerlidir. İşveren, cinsiyet veya gebelik nedeniyle işçiye doğrudan ya da dolaylı farklı işlem yapamaz.[8]
İhlal halinde işçi dört aya kadar ücreti tutarında tazminat isteyebilir.
Fesih konusunun tüm ayrıntıları hamile işçinin işten çıkarılması yazısında anlatılıyor. İşe iade süreci için işe iade davası rehberi de faydalıdır.
Hamileliği İşverene Bildirme
Yönetmeliğe göre gebe çalışan, herhangi bir sağlık kuruluşundan aldığı belgeyle gebeliğini işverene bildiren çalışandır. Çalışan gebelik ya da emzirmeye başlayınca işvereni bilgilendirir.[9]
Bu nedenle bildirim yazılı yapılmalıdır. Hastane belgesinin bir nüshası dilekçeye eklenmelidir. İşverenden imzalı teslim alındı bilgisi ya da e-posta yanıtı almak delil olarak kullanılır.
Bildirim dilekçesinin düzeni doğum izni dilekçesi örneğinde gösteriliyor.
İşveren hamileliği bilmiyorsa feshin hamilelik nedeniyle yapıldığını ispat etmek zorlaşır. Rapor ve hafif iş gibi hakların işleyebilmesi için de bildirim gereklidir.
Hamile İşçinin Hakları Konusunda Yargıtay Kararı
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi bir kararında 74. maddedeki hakların kadın işçileri koruma amacıyla düzenlendiğini belirtmiştir.
“Kanun koyucu, bu şekilde, kadın işçiler için belirlediği bir takım hakları güvence altına almıştır.”
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2014/28783 K.2014/30841, 10.11.2014[10]
Karardaki işçi, doğum izni sonrasında kullandığı ücretsiz iznin bitiminden sonra işe dönmemişti. Daire, ücretsiz doğum izninin işverenin takdirine bırakılmadığını kabul etti. Hakkın kendi dönemi içinde kullanılması gerektiğini belirtti.
Süre bittikten sonra gelmeyen işçinin devamsızlık nedeniyle çıkarılmasını haklı buldu. Hükmü oybirliğiyle bozdu.
Koruma hükümleri işçiye hak verir ama işçiyi de süre kurallarına bağlar. İzin başlangıç ve bitiş tarihlerini yazılı kayda almak bu yüzden önemlidir. Güncel kararlara Yargıtay karar arama sayfasından ulaşılabilir.
Mevzuat metinlerine mevzuat.gov.tr adresinden ulaşılabilir.
Hamile İşçinin Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Hamile işçinin hakları konusunda en çok sorulan sorular aşağıda yanıtlandı.
Hamile işçi doktor kontrolü için izin alabilir mi?
Evet. Hamilelik süresince periyodik kontroller için ücretli izin verilir. İşveren bu günler için ücret kesintisi yapamaz. Randevu belgesini saklamak gerekir.
Hamile işçi hafif işe geçmek için ne yapmalı?
Hekim raporu alıp işverene vermelidir. Rapora göre işçi sağlığına uygun daha hafif işte çalıştırılır. Bu durumda ücretinde indirim yapılamaz.
Hamile işçi gece çalışmaya zorlanabilir mi?
Hayır. Gebeliğin sağlık raporuyla tespitinden doğuma kadar gece çalışmaya zorlanamaz. Gebe çalışan ayrıca günde yedi buçuk saatten fazla çalıştırılamaz.
Hamile işçiyi işveren işten çıkarabilir mi?
Hamilelik geçerli fesih nedeni olmaz. İşveren başka geçerli bir sebep ispat edemezse fesih geçersiz sayılır. İşçi süresi içinde arabulucuya başvurmalıdır.
Hamileliği işverene ne zaman bildirmeliyim?
Kanun kesin bir tarih belirlemez. Yönetmelik gebelik başladığında işvereni bilgilendirmeyi öngörür. Hakların işlemesi için sağlık belgesiyle yazılı bildirim yapmak en güvenli yoldur.
Hamilelikte yıllık izin hakkı kaybolur mu?
Hayır. Doğumdan önce ve sonra çalıştırılmayan günler yıllık izin hesabında çalışılmış gibi sayılır. Altı aylık ücretsiz izin ise yıllık izin hesabında dikkate alınmaz.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.74 ↩
- Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik m.7 ↩
- Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik m.6 ↩
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.10 ↩
- Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik m.8 ve m.9 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.55 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.18 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.5 ↩
- Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik m.4 ve m.6 ↩
- Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2014/28783 K.2014/30841, 10.11.2014 ↩